Przed sprawdzianem z działu najwięcej punktów ucieka na pojęciach: uczeń wie, „jak to działa”, ale myli surowicę z osoczem, hematokryt z hemoglobiną, a mały obieg z dużym. Ten słowniczek zbiera wszystkie ważne pojęcia z działu „Układ krążenia” wymienione w podsumowaniu działu w podręczniku – krótko, w tabelach, temat po temacie. Każdy wiersz to jedno pojęcie, jedna definicja i to, co najczęściej pojawia się w pytaniu.
W skrócie: układ krążenia odpowiada za transport substancji w organizmie i tworzą go układ krwionośny (serce + naczynia: tętnice, żyły, naczynia włosowate) oraz układ limfatyczny. Krew krąży w dwóch zamkniętych obiegach – małym (płucnym) i dużym. Krew to osocze i elementy morfotyczne: erytrocyty, leukocyty i trombocyty. Choroby działu to nadciśnienie tętnicze, miażdżyca, anemia i białaczka; przeciwdziała im zdrowy styl życia i badania kontrolne.
Budowa układu krążenia
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| układ krążenia | układ odpowiadający za transport substancji w organizmie; tworzą go układ krwionośny i układ limfatyczny |
| układ krwionośny | zamknięty układ złożony z serca i naczyń krwionośnych (tętnic, żył, naczyń włosowatych), którymi krew dociera do wszystkich komórek ciała; wpływa na pracę wszystkich układów narządów |
| układ limfatyczny | przewody i naczynia odprowadzające limfę z przestrzeni między narządami i komórkami do żył; zapobiega obrzękom, transportuje kwasy tłuszczowe z kosmków jelitowych do krwi i uczestniczy w obronie przed zakażeniami |
| tętnice | naczynia wyprowadzające krew z komór serca; mają grube ściany z warstwą mięśniową nadającą sprężystość i elastyczność |
| żyły | naczynia odprowadzające krew z naczyń włosowatych tkanek i narządów do serca; mają zastawki zapobiegające cofaniu się krwi |
| naczynia włosowate | najcieńsze naczynia o jednowarstwowej ścianie przepuszczalnej dla gazów i wody; miejsce wymiany gazowej w tkankach |
| serce | pompa tłocząca krew; zbudowane z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej serca, ma zastawki zapewniające jednokierunkowy przepływ krwi, a jego skurcze są niezależne od woli |
| zastawki | fałdy w sercu i w żyłach, które otwierają się tylko w jedną stronę i zapobiegają cofaniu się krwi |
| mały obieg krwi | obieg płucny: zaczyna się w prawej komorze, prowadzi krew do płuc, gdzie zachodzi wymiana gazowa, i kończy w lewym przedsionku |
| duży obieg krwi | obieg obwodowy: zaczyna się w lewej komorze, prowadzi krew do wszystkich narządów ciała i kończy w prawym przedsionku |
Praca serca: tętno i ciśnienie
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| tętno | pulsujący ruch tętnic – chwilowe zwiększenie ich średnicy, gdy fala krwi jest wtłaczana przez skurcz serca; można je obserwować i mierzyć |
| ciśnienie skurczowe | ciśnienie krwi w tętnicach podczas skurczu komór serca – pierwsza, wyższa liczba w zapisie (np. 120) |
| ciśnienie rozkurczowe | ciśnienie krwi w tętnicach, gdy serce odpoczywa – druga, niższa liczba (np. 80); prawidłowe ciśnienie to ok. 120/80 mm Hg |
| doping | stosowanie niedozwolonych środków w celu poprawy wyników sportowych; szkodzi zdrowiu i jest zakazane |
Krew
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| krew | płynna tkanka łączna złożona z osocza i elementów morfotycznych; dostarcza komórkom tlen, wodę i związki odżywcze, odbiera zbędne produkty przemiany materii, przenosi ciepło |
| osocze | płynny składnik krwi; transportuje dwutlenek węgla, wodę i inne związki chemiczne, przenosi ciepło, uczestniczy w krzepnięciu |
| erytrocyty | krwinki czerwone – przenoszą tlen i niewielkie ilości dwutlenku węgla; zawierają hemoglobinę |
| leukocyty | krwinki białe – bronią organizm przed czynnikami chorobotwórczymi |
| trombocyty | płytki krwi – uczestniczą w krzepnięciu krwi |
| hemoglobina | czerwony barwnik krwinek czerwonych, który łączy się z tlenem |
| hematokryt | stosunek objętości erytrocytów do objętości pełnej krwi; jeden z parametrów morfologii |
| fibrynogen | białko osocza biorące udział w krzepnięciu krwi; podczas krzepnięcia przekształca się we włókna fibryny tworzące skrzep |
| surowica | osocze pozbawione fibrynogenu |
| antygen | cząsteczka (np. białko) na powierzchni komórki, dzięki której komórka jest rozpoznawana jako własna i odróżniana od obcych; antygeny na krwinkach czerwonych decydują o grupie krwi |
Choroby układu krążenia
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| nadciśnienie tętnicze | najczęstsza choroba układu krążenia (choroba społeczna): ciśnienie skurczowe 140 mm Hg lub więcej i rozkurczowe 90 mm Hg lub więcej; objawy słabo odczuwalne, zagraża nerkom, sercu i mózgowi |
| miażdżyca | choroba naczyń krwionośnych: na ścianach naczyń odkładają się złogi (cholesterol, sole wapnia, krwinki, fibryna) tworzące blaszkę miażdżycową, która zwęża naczynie; grozi zawałem serca i udarem |
| anemia | obniżony poziom hemoglobiny (i krwinek czerwonych) – z niedoboru żelaza lub po utracie dużej ilości krwi; objawy: osłabienie, bladość, zawroty głowy |
| białaczka | choroba nowotworowa szpiku kostnego: we krwi za dużo nieprawidłowych krwinek białych, brakuje krwinek czerwonych i płytek |
Jak uczyć się pojęć?
- Ucz się parami przeciwieństw: tętnice – żyły, mały obieg – duży obieg, skurczowe – rozkurczowe, anemia – białaczka. Na sprawdzianie pytania najczęściej każą je odróżnić.
- Trzy „h”: hemoglobina to barwnik, hematokryt to stosunek objętości, a heparyna (z tematu o krwi) zapobiega krzepnięciu.
- Surowica = osocze minus fibrynogen – zapamiętaj jako „osocze bez skrzepu”.
- Zastawki są tam, gdzie krew mogłaby się cofać: w sercu i w żyłach; tętnice i naczynia włosowate ich nie mają.
- Z każdej tabeli zrób fiszki: pojęcie z przodu, definicja z tyłu, i sprawdź się kartą powtórkową.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty powtórkowe „Układ krążenia” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z całego działu, z kolorowymi schematami i kluczem odpowiedzi – próbny sprawdzian przed pracą klasową.
Przeczytaj też
- Układ krążenia – powtórka w tabelach: naczynia krwionośne, skład krwi, obiegi krwi, serce i układ limfatyczny
- Jak dbać o układ krążenia? Sześć zasad z podręcznika, badania kontrolne i choroby, przed którymi chronią
- Układ krwionośny i limfatyczny – zadania
- Skład krwi: osocze, erytrocyty, leukocyty, płytki
- Grupy krwi i antygeny
- Karty powtórkowe „Układ krążenia” – 3 poziomy (PDF)
- Budowa układu krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- Serce – budowa i praca – karty pracy, 3 poziomy
- Krew – skład, funkcje, grupy krwi – karty pracy, 3 poziomy
- Aktywność fizyczna a układ krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- Choroby układu krążenia i profilaktyka – karty pracy, 3 poziomy
- NaCoBeZU: układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
- Powtórka przed sprawdzianem: układ krążenia – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Choroby układu krążenia i profilaktyka – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Aktywność fizyczna a układ krążenia – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Krew – skład, funkcje, grupy krwi – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Czym różni się układ krążenia od układu krwionośnego?
Układ krążenia to pojęcie szersze: obejmuje układ krwionośny (serce i naczynia krwionośne, w których krąży krew) oraz układ limfatyczny (naczynia odprowadzające limfę do żył).
Co to jest surowica, a co osocze?
Osocze to płynny składnik krwi, w którym zawieszone są krwinki. Surowica to osocze pozbawione fibrynogenu – białka biorącego udział w krzepnięciu.
Jakie pojęcia z układu krążenia są najczęściej na sprawdzianie?
Rodzaje naczyń (tętnice, żyły, naczynia włosowate) i ich budowa, mały i duży obieg krwi, zastawki, tętno i ciśnienie skurczowe/rozkurczowe, składniki krwi i ich funkcje, hemoglobina, hematokryt oraz choroby: nadciśnienie, miażdżyca, anemia i białaczka.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.