Układ oddechowy i moczowy – powtórka w tabelach: narządy i ich przystosowania, wdech i wydech, wymiana gazowa, powstawanie moczu (biologia, klasa 7)

Na sprawdzianie z układu oddechowego i wydalniczego pytania są przekrojowe: w jednym zadaniu trzeba dopasować narząd do jego przystosowania, w kolejnym opisać wdech, a w następnym porównać mocz pierwotny z ostatecznym. Ta ściąga porządkuje cały dział tak, jak robi to podsumowanie w podręczniku – w tabelach, które można przeczytać w 15 minut dzień przed sprawdzianem, a potem sprawdzić się kartą powtórkową.

W skrócie: układ oddechowy doprowadza do organizmu tlen i usuwa dwutlenek węgla – dzięki wentylacji płuc (wdech i wydech) oraz wymianie gazowej w płucach i tkankach. Układ moczowy tworzą nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa; nerki usuwają z krwi szkodliwe produkty przemiany materii (np. mocznik), nadmiar wody i soli mineralnych i w ten sposób regulują poziom wody i soli w organizmie.

Tabela 1. Elementy układu oddechowego

Element	Funkcja	Przystosowanie do funkcji
jama nosowa	oczyszczanie, ogrzewanie i nawilżanie wdychanego powietrza	śluz, włoski, silnie ukrwiona błona śluzowa
gardło	transport powietrza między jamą nosową a krtanią	silnie ukrwiona błona śluzowa
krtań	transport powietrza między gardłem a tchawicą	chrząstki, silnie ukrwiona błona śluzowa
tchawica	transport powietrza między krtanią a oskrzelami; oczyszczanie dróg oddechowych	chrząstki, nabłonek urzęsiony
oskrzela	transport powietrza między oskrzelami a pęcherzykami płucnymi; oczyszczanie dróg oddechowych i wdychanego powietrza	nabłonek urzęsiony
płuca	wymiana gazowa	sieć naczyń włosowatych oplatających pęcherzyki płucne

Typowe pytanie: „Dlaczego powietrze lepiej wdychać nosem niż ustami?” Odpowiedź z tabeli: jama nosowa oczyszcza (śluz i włoski), ogrzewa i nawilża (silnie ukrwiona błona śluzowa) wdychane powietrze.

Tabela 2. Wdech a wydech

Wentylacja płuc to automatyczne nabieranie świeżej porcji powietrza i usuwanie zużytego. Zachodzi dzięki ruchom oddechowym: wdechom i wydechom.

Faza	Co się dzieje z powietrzem	Rodzaj procesu	Mięśnie międzyżebrowe i przepona	Klatka piersiowa
wdech	świeża porcja powietrza napływa do płuc	czynny	kurczą się	powiększa się – klatka piersiowa i płuca zwiększają objętość
wydech	zużyte powietrze jest usuwane	bierny – powietrze jest wypychane z płuc	rozluźniają się	zmniejsza się

Tabela 3. Dwa etapy wymiany gazowej

Wymiana gazowa polega na przenikaniu tlenu i dwutlenku węgla między środowiskiem zewnętrznym a organizmem. Odbywa się w dwóch etapach.

Etap	Gdzie	Tlen	Dwutlenek węgla
I etap – w płucach	między pęcherzykiem płucnym a krwią w naczyniach włosowatych	przenika z pęcherzyka do krwi	przenika z krwi do pęcherzyka
II etap – w tkankach	między krwią w naczyniach włosowatych a komórkami	przenika z krwi do komórek	przenika z komórek do krwi

Skutek widać w składzie powietrza: wdychane zawiera ok. 21% tlenu i 0,04% dwutlenku węgla, wydychane – ok. 16% tlenu i 5,04% dwutlenku węgla (azotu w obu jest ok. 78%). Obecność dwutlenku węgla w wydychanym powietrzu wykrywa się wodą wapienną, która mętnieje.

Tabela 4. Elementy układu moczowego

Element	Funkcja	Przystosowanie do funkcji
nerki	oczyszczanie krwi, produkcja moczu	sieć naczyń włosowatych tętniczych w nefronach
moczowody	transport moczu z nerek do pęcherza moczowego	umięśnione ściany
pęcherz moczowy	czasowe gromadzenie moczu	rozciągliwość, mięśnie umożliwiające opróżnianie pęcherza (wypieracze)
cewka moczowa	usuwanie moczu poza organizm	mięśnie szkieletowe (zwieracze)

Tabela 5. Mocz pierwotny a mocz ostateczny

Mocz powstaje w nefronach w trzech etapach: filtracja w ciałku nerkowym (powstaje mocz pierwotny), wchłanianie zwrotne w kanaliku nerkowym (do krwi wracają woda i sole w potrzebnej ilości, cała glukoza, aminokwasy i witaminy) oraz wydzielanie (komórki kanalików dodają do moczu np. produkty przemiany leków).

Cecha	Mocz pierwotny	Mocz ostateczny
ilość na dobę	ok. 150–180 l	ok. 1,5 l
glukoza	obecna	brak
aminokwasy	obecne	brak
białka i krwinki	brak (nie przechodzą przez filtr)	brak
woda	ok. 75%	ok. 95–96% – mocz jest zagęszczony
sole mineralne	zbliżone do osocza	znacznie mniej, zależnie od pokarmów i potrzeb organizmu

Obliczenia, które warto przećwiczyć

1. Ile powietrza wdychasz w minutę? Dorosły wykonuje ok. 16 oddechów na minutę, a spokojny wdech to ok. 500 cm³: 16 × 500 cm³ = 8000 cm³ = 8 dm³. W ciągu godziny to 16 × 60 = 960 oddechów.
2. Ile wody wraca do krwi? Z ok. 150–180 l moczu pierwotnego powstaje ok. 1,5 l moczu ostatecznego – prawie cała woda jest wchłaniana zwrotnie.
3. Pojemność płuc. Pojemność życiowa (ok. 4000 cm³) to osiem spokojnych wdechów po 500 cm³; do tego dochodzi powietrze zalegające, którego nie da się wydmuchać.

Jak zapamiętać?

• Drogi oddechowe w kolejności: jama nosowa → gardło → krtań → tchawica → oskrzela → płuca (pęcherzyki).
• Wdech czynny, wydech bierny – kurczę się, gdy nabieram powietrza.
• Wymiana gazowa zawsze przez naczynia włosowate: w płucach tlen wchodzi do krwi, w tkankach wychodzi do komórek.
• Droga moczu: nerki → moczowody → pęcherz → cewka; droga powstawania: filtracja → wchłanianie zwrotne → wydzielanie.
• Mocz ostateczny to mocz pierwotny bez glukozy i aminokwasów, po wchłonięciu zwrotnym prawie całej wody – dlatego jest go tylko 1,5 l.

Przeczytaj też

• Słowniczek pojęć: układ oddechowy i moczowy – wszystkie definicje z działu do powtórki przed sprawdzianem
• Jak dbać o układ oddechowy i moczowy? Zasady z podręcznika, badania kontrolne i choroby, przed którymi chronią
• Wentylacja płuc: wdech i wydech, przepona, mięśnie międzyżebrowe
• Skład powietrza wdychanego i wydychanego
• Budowa układu moczowego i nerki
• Pojemność życiowa płuc i spirometria
• Karty powtórkowe „Układ oddechowy i moczowy” – 3 poziomy (PDF)
• Budowa układu oddechowego i wentylacja płuc – karty pracy, 3 poziomy
• Wymiana gazowa i pojemność płuc – karty pracy, 3 poziomy
• Zdrowie układu oddechowego – karty pracy, 3 poziomy
• Układ wydalniczy – budowa i powstawanie moczu – karty pracy, 3 poziomy
• Zdrowie układu moczowego – karty pracy, 3 poziomy
• NaCoBeZU: układ oddechowy i wydalniczy – co trzeba umieć na sprawdzian
• Wszystkie materiały z działu „Układ oddechowy”
• Materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”

Najczęstsze pytania

Jakie są funkcje poszczególnych elementów układu oddechowego?

Jama nosowa oczyszcza, ogrzewa i nawilża powietrze; gardło, krtań, tchawica i oskrzela transportują je do płuc (tchawica i oskrzela dodatkowo oczyszczają drogi oddechowe dzięki nabłonkowi urzęsionemu); w płucach zachodzi wymiana gazowa.

Czym różni się mocz pierwotny od ostatecznego?

Mocz pierwotny powstaje w wyniku filtracji krwi w ciałku nerkowym i zawiera wodę, glukozę, aminokwasy i sole (bez białek i krwinek); jest go ok. 150–180 l na dobę. Mocz ostateczny powstaje po wchłanianiu zwrotnym i wydzielaniu: nie ma w nim glukozy ani aminokwasów, jest zagęszczony i jest go ok. 1,5 l na dobę.

Na czym polega różnica między wdechem a wydechem?

Wdech to proces czynny: mięśnie międzyżebrowe i przepona kurczą się, klatka piersiowa i płuca zwiększają objętość i świeże powietrze napływa do płuc. Wydech to proces bierny: mięśnie rozluźniają się, klatka piersiowa się zmniejsza i powietrze jest wypychane z płuc.

---

Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.