Na sprawdzianie z tego działu najwięcej punktów ucieka na pojęciach: uczeń wie, „jak to działa”, ale myli wentylację płuc z wymianą gazową, mocz pierwotny z ostatecznym, a filtrację z wchłanianiem zwrotnym. Ten słowniczek zbiera wszystkie ważne pojęcia z działu „Układ oddechowy i układ wydalniczy” wymienione w podsumowaniu działu w podręczniku – krótko, w tabelach, temat po temacie. Każdy wiersz to jedno pojęcie, jedna definicja i to, co najczęściej pojawia się w pytaniu.
W skrócie: układ oddechowy to zespół narządów doprowadzających do organizmu tlen i usuwających dwutlenek węgla. Pobieranie tlenu jest możliwe dzięki wentylacji płuc (wdech i wydech) oraz wymianie gazowej w płucach i w tkankach. Układ moczowy (wydalniczy) tworzą nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa; nerki usuwają z krwi szkodliwe produkty przemiany materii (np. mocznik) oraz nadmiar wody i soli mineralnych. Choroby działu to wirusowe infekcje dróg oddechowych, angina, gruźlica, zakażenia dróg moczowych i kamica nerkowa.
Układ oddechowy – budowa i wentylacja
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| układ oddechowy | zespół narządów doprowadzających do organizmu tlen i usuwających dwutlenek węgla; tworzą go drogi oddechowe i płuca |
| drogi oddechowe | jama nosowa, gardło, krtań, tchawica i oskrzela – przewodzą powietrze do płuc i je oczyszczają; jama nosowa dodatkowo ogrzewa i nawilża wdychane powietrze |
| tchawica | rurka zbudowana z chrząstek, wyścielona nabłonkiem urzęsionym; transportuje powietrze między krtanią a oskrzelami i oczyszcza drogi oddechowe |
| oskrzela | rozgałęzienia tchawicy prowadzące powietrze do pęcherzyków płucnych; nabłonek urzęsiony oczyszcza drogi oddechowe i wdychane powietrze |
| płuca | narządy, w których zachodzi wymiana gazowa; przystosowanie: sieć naczyń włosowatych oplatających pęcherzyki płucne |
| pęcherzyki płucne | drobne, cienkościenne uwypuklenia w płucach, oplecione naczyniami włosowatymi – miejsce wymiany gazowej między powietrzem a krwią |
| wentylacja płuc | automatyczne nabieranie świeżej porcji powietrza i usuwanie zużytego; zachodzi dzięki ruchom oddechowym – wdechom i wydechom |
| wdech | proces czynny: mięśnie międzyżebrowe i przepona kurczą się, klatka piersiowa i płuca zwiększają objętość, świeże powietrze napływa do płuc |
| wydech | proces bierny: mięśnie międzyżebrowe i przepona rozluźniają się, klatka piersiowa się zmniejsza, zużyte powietrze jest wypychane z płuc |
Wymiana gazowa i oddychanie
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| wymiana gazowa | przenikanie tlenu i dwutlenku węgla między środowiskiem zewnętrznym a organizmem; odbywa się w dwóch etapach: w płucach (pęcherzyk płucny ↔ krew) i w tkankach (krew ↔ komórki) |
| oddychanie komórkowe | proces zachodzący w mitochondriach komórek, w którym z glukozy i tlenu uwalniana jest energia, a powstają dwutlenek węgla i woda |
| spirometria | badanie, w którym mierzy się pojemność płuc |
| pojemność życiowa płuc | największa objętość powietrza, jaką można wydmuchać z płuc po najgłębszym wdechu; u dorosłego ok. 4000 cm³ |
Choroby układu oddechowego
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| wirusowe infekcje dróg oddechowych | choroby wywoływane przez wirusy, np. przeziębienie i grypa; zmiany obejmują drogi oddechowe |
| angina | choroba bakteryjna, w której zmiany obejmują gardło i migdałki; nieleczona może dać powikłania, m.in. kłębuszkowe zapalenie nerek |
| gruźlica | choroba bakteryjna, w której zmiany najczęściej dotyczą płuc |
Układ wydalniczy (moczowy)
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| wydalanie | usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii, np. dwutlenku węgla, wody, mocznika i nadmiaru soli mineralnych; narządy wydalnicze to nerki, skóra i płuca |
| układ wydalniczy (układ moczowy) | nerki, moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa; nerki oczyszczają krew i produkują mocz, moczowody transportują go do pęcherza, pęcherz czasowo gromadzi mocz, a cewka usuwa go poza organizm |
| nefron | podstawowa jednostka budowy nerki, w której powstaje mocz; składa się z kłębuszka naczyń otoczonego torebką (ciałko nerkowe) i kanalika nerkowego |
| filtracja | pierwszy etap powstawania moczu: w ciałku nerkowym z krwi przesącza się mocz pierwotny |
| mocz pierwotny | przesącz krwi bez krwinek i białek, zawiera m.in. wodę, glukozę, aminokwasy i sole; powstaje go ok. 150–180 l na dobę |
| wchłanianie zwrotne | drugi etap: w kanaliku nerkowym do krwi wracają woda i sole w ilościach potrzebnych organizmowi oraz cała glukoza, aminokwasy i witaminy; mocz zostaje zagęszczony |
| wydzielanie | trzeci etap: komórki nabłonka kanalików dodają do moczu niektóre substancje, np. produkty przemiany leków |
| mocz ostateczny | mocz usuwany z organizmu, ok. 1,5 l na dobę; zawiera wodę (ok. 96%), mocznik i sole mineralne; nie zawiera glukozy, aminokwasów ani białek |
Choroby układu moczowego
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| zakażenia dróg moczowych | choroby wywoływane najczęściej przez bakterie; zakażenie dolnych dróg moczowych to zapalenie pęcherza, górnych – odmiedniczkowe zapalenie nerek; częstsze u kobiet, bo mają krótszą cewkę moczową |
| kamica nerkowa | choroba, w której w drogach moczowych powstają kamienie; sprzyjają jej m.in. picie zbyt małej ilości płynów, dużo soli w diecie, przetrzymywanie moczu i nieleczone zakażenia |
Jak uczyć się pojęć?
- Ucz się parami przeciwieństw: wentylacja – wymiana gazowa, wdech – wydech, mocz pierwotny – mocz ostateczny, filtracja – wchłanianie zwrotne. Na sprawdzianie pytania najczęściej każą je odróżnić.
- Trzy etapy powstawania moczu w kolejności: F-W-W – filtracja, wchłanianie zwrotne, wydzielanie.
- Wdech = czynny (mięśnie się kurczą), wydech = bierny (mięśnie się rozluźniają). Zapamiętaj: „kurczę się na wdechu”.
- Choroby bakteryjne działu: angina i gruźlica; grypa i przeziębienie to infekcje wirusowe.
- Z każdej tabeli zrób fiszki: pojęcie z przodu, definicja z tyłu, i sprawdź się kartą powtórkową.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty powtórkowe „Układ oddechowy i moczowy” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z całego działu, z kolorowymi schematami i kluczem odpowiedzi – próbny sprawdzian przed pracą klasową.
Przeczytaj też
- Układ oddechowy i moczowy – powtórka w tabelach: narządy i ich przystosowania, wdech i wydech, wymiana gazowa, powstawanie moczu
- Jak dbać o układ oddechowy i moczowy? Zasady z podręcznika, badania kontrolne i choroby, przed którymi chronią
- Drogi oddechowe: jama nosowa, gardło, krtań, tchawica, oskrzela
- Wymiana gazowa w płucach i tkankach
- Powstawanie moczu – trzy etapy
- Mocz pierwotny a mocz ostateczny
- Karty powtórkowe „Układ oddechowy i moczowy” – 3 poziomy (PDF)
- Budowa układu oddechowego i wentylacja płuc – karty pracy, 3 poziomy
- Wymiana gazowa i pojemność płuc – karty pracy, 3 poziomy
- Zdrowie układu oddechowego – karty pracy, 3 poziomy
- Układ wydalniczy – budowa i powstawanie moczu – karty pracy, 3 poziomy
- Zdrowie układu moczowego – karty pracy, 3 poziomy
- NaCoBeZU: układ oddechowy i wydalniczy – co trzeba umieć na sprawdzian
- Wszystkie materiały z działu „Układ oddechowy”
- Materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”
- Powtórka: układ oddechowy i moczowy – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Zdrowie układu oddechowego – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Wymiana gazowa i pojemność płuc – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Budowa układu oddechowego i wentylacja płuc – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Czym różni się wentylacja płuc od wymiany gazowej?
Wentylacja płuc to nabieranie świeżego powietrza i usuwanie zużytego dzięki wdechom i wydechom. Wymiana gazowa to przenikanie tlenu i dwutlenku węgla – w płucach między pęcherzykami a krwią, a w tkankach między krwią a komórkami.
Co to jest nefron?
Nefron to podstawowa jednostka budowy nerki, w której powstaje mocz. Składa się z ciałka nerkowego (kłębuszka naczyń otoczonego torebką) i kanalika nerkowego.
Jakie pojęcia z tego działu są najczęściej na sprawdzianie?
Elementy dróg oddechowych i ich funkcje, pęcherzyki płucne, wdech i wydech, dwa etapy wymiany gazowej, skład powietrza, pojemność życiowa płuc i spirometria, elementy układu moczowego, nefron, trzy etapy powstawania moczu, różnice między moczem pierwotnym a ostatecznym oraz choroby: angina, gruźlica, zakażenia dróg moczowych i kamica nerkowa.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.