Ciało człowieka jest zbudowane z trudnej do wyobrażenia liczby komórek (podręcznik podaje ok. 100 trylionów), a każda z nich potrzebuje tlenu, glukozy i innych substancji, a jednocześnie musi pozbyć się dwutlenku węgla, nadmiaru wody i szkodliwych produktów przemiany materii. Ktoś musi to wszystko rozwieźć i odebrać – i jeszcze rozprowadzić ciepło po całym organizmie. Tym „systemem komunikacji wewnętrznej” jest układ krążenia, który w rzeczywistości składa się z dwóch osobnych układów: krwionośnego i limfatycznego. W tej ściądze porządkujemy, co robi każdy z nich i z czego jest zbudowany.
W skrócie: układ krążenia = układ krwionośny (serce + tętnice, żyły, naczynia włosowate) + układ limfatyczny (naczynia i przewody limfatyczne, węzły chłonne, migdałki, grasica, śledziona). Układ krwionośny transportuje gazy oddechowe, substancje wchłonięte w jelitach lub wytworzone w organizmie oraz ciepło. Układ limfatyczny broni organizmu przed czynnikami chorobotwórczymi i transportuje kwasy tłuszczowe wchłonięte w jelitach. Układ krwionośny jest zamknięty, a serce działa jak pompa.
Po co organizmowi układ krążenia?
Każda komórka ciała zużywa tlen i glukozę, a w zamian wytwarza produkty przemiany materii: dwutlenek węgla, nadmiar wody i szkodliwe związki, których trzeba się pozbyć. Komórki leżą w głębi narządów, daleko od płuc i jelit, więc nie mogą same sięgnąć po to, czego potrzebują. Dlatego organizm ma sieć „dróg” – naczyń – i płyn, który nimi krąży. Krew zabiera substancje z miejsc, gdzie są wchłaniane (jelita) lub wytwarzane (np. wątroba), i dostarcza je tam, gdzie są potrzebne. Przy okazji przenosi ciepło z pracujących mięśni do reszty ciała, dzięki czemu temperatura różnych części organizmu jest wyrównana. Układ krążenia działa więc jak firma kurierska i centralne ogrzewanie w jednym.
Dwa układy w jednym – tabela
| Układ krwionośny | Układ limfatyczny | |
|---|---|---|
| Z czego się składa | serce i naczynia krwionośne: tętnice, żyły, naczynia włosowate | naczynia i przewody limfatyczne, węzły chłonne, migdałki, grasica, śledziona |
| Co w nim płynie | krew | limfa (chłonka) |
| Główne zadania | transport gazów oddechowych (tlen, dwutlenek węgla), substancji wchłoniętych w jelitach lub wytworzonych w organizmie, transport ciepła | obrona organizmu przed czynnikami chorobotwórczymi; wchłanianie i transport produktów trawienia tłuszczów (kwasów tłuszczowych) |
| Porównanie | firma kurierska + centralne ogrzewanie | ochrona + pomoc w transporcie tłuszczów |
Układ krwionośny: serce i trzy rodzaje naczyń
Układ krwionośny składa się z serca i naczyń krwionośnych. Jest to układ zamknięty – krew krąży wyłącznie wewnątrz naczyń i nie wylewa się do wnętrza ciała. Serce działa jak pompa: kurczy się i tłoczy krew do naczyń. Naczynia dzielimy na trzy rodzaje: tętnice, którymi krew wypływa z serca, żyły, którymi krew do serca wraca, oraz naczynia włosowate – najdrobniejsze naczynia, które tworzą gęstą sieć w każdym narządzie i docierają w pobliże komórek. W narządach tętnice rozgałęziają się na coraz cieńsze naczynia, aż przechodzą w naczynia włosowate tętnicze, te w naczynia włosowate żylne, a te łączą się w coraz większe żyły. Dokładną budowę każdego rodzaju naczynia opisujemy w osobnej ściądze.
Układ limfatyczny: narządy do zapamiętania
Układ limfatyczny to sieć cienkich naczyń i przewodów limfatycznych oraz kilka narządów, które warto umieć wskazać na schemacie:
- migdałki – w gardle, pierwsza linia obrony przed drobnoustrojami z powietrza i pokarmu;
- grasica – za mostkiem, w górnej części klatki piersiowej;
- śledziona – po lewej stronie jamy brzusznej, pod żebrami;
- węzły chłonne – małe fasolkowate skupienia wzdłuż naczyń limfatycznych, m.in. na szyi, pod pachami i w pachwinach;
- naczynia i przewody limfatyczne – biegną wzdłuż naczyń krwionośnych w całym ciele.
Zadania układu limfatycznego można porównać do pracy ochrony: broni organizmu przed czynnikami chorobotwórczymi. Ponadto wspomaga układ krwionośny – w jelicie cienkim to właśnie naczynia limfatyczne w kosmkach odbierają produkty trawienia tłuszczów (kwasy tłuszczowe) i przekazują je dalej do krwi. Jeśli uczyłeś(-aś) się już o wchłanianiu w kosmkach jelitowych, to tu łączą się oba tematy.
Ciekawostka: ile mamy naczyń?
Gdyby wszystkie naczynia krwionośne człowieka wyprostować i ułożyć jedno za drugim, miałyby łącznie 100–150 tysięcy kilometrów. Równik Ziemi ma nieco ponad 40 tysięcy kilometrów, więc naszymi naczyniami można by opasać Ziemię ponad dwa razy. Zdecydowaną większość tej długości stanowią naczynia włosowate – bo muszą dotrzeć w pobliże każdej komórki.
Jak zapamiętać?
- Krążenie = krew + limfa: dwa układy, dwa płyny, dwa zestawy zadań.
- Układ krwionośny to kurier i kaloryfer: wozi tlen, pokarm i ciepło.
- Układ limfatyczny to ochrona i pomocnik od tłuszczów.
- Serce = pompa, układ zamknięty = krew nie wylewa się z naczyń.
- Narządy limfatyczne: M-G-Ś-W – migdałki, grasica, śledziona, węzły chłonne.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Budowa układu krążenia” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Tętnice, żyły i naczynia włosowate – budowa, funkcje, zastawki i tętno
- Mały i duży obieg krwi – droga krwi przez serce krok po kroku
- Naczynia włosowate a komórki: wymiana substancji i ile krwi pompuje serce
- Wchłanianie, kosmki jelitowe i jelito grube
- Karty pracy „Budowa układu krążenia” – 3 poziomy (PDF)
- Układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian? (NaCoBeZU)
- Powtórka: układ pokarmowy – karty pracy, 3 poziomy
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Z czego składa się układ krążenia?
Z dwóch odrębnych układów: krwionośnego (serce i naczynia krwionośne, w których krąży krew) oraz limfatycznego (naczynia limfatyczne, węzły chłonne, migdałki, grasica, śledziona, w których płynie limfa).
Jakie są zadania układu krwionośnego?
Transport gazów oddechowych (tlenu i dwutlenku węgla), substancji wchłoniętych w jelitach lub wytworzonych w różnych częściach organizmu oraz transport ciepła, który wyrównuje temperaturę poszczególnych części ciała.
Co robi układ limfatyczny?
Broni organizmu przed czynnikami chorobotwórczymi oraz wspomaga układ krwionośny, wchłaniając i transportując produkty trawienia tłuszczów (kwasy tłuszczowe) z jelit.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.