Na schemacie wyglądają jak trzy rurki w różnych kolorach, ale tętnice, żyły i naczynia włosowate różnią się budową, bo każde z nich ma inną pracę. Tętnica musi wytrzymać uderzenie krwi wyrzucanej przez serce, żyła ma dostarczyć krew z powrotem pod niskim ciśnieniem, a naczynie włosowate – przepuścić substancje do komórek. Ta ściąga zbiera różnice w jedną tabelę i wyjaśnia, skąd się bierze tętno i po co żyłom zastawki.
W skrócie: tętnice – krew wypływa z serca, gruba warstwa mięśniowa, wysokie ciśnienie, tętno. Żyły – krew wraca do serca, ściana cienka i mało sprężysta, niskie ciśnienie, zastawki zapobiegające cofaniu się krwi, przepływ wspomagają skurcze mięśni szkieletowych. Naczynia włosowate – bardzo mała średnica, ściana z jednej warstwy nabłonka (śródbłonka), przepuszczalna; łączą tętnice z żyłami i docierają do komórek.
Tabela: trzy rodzaje naczyń krwionośnych
| Cecha | Tętnice | Żyły | Naczynia włosowate |
|---|---|---|---|
| kierunek przepływu | z serca do narządów | z narządów do serca | łączą tętnice z żyłami, przechodzą przez narządy |
| ściana | gruba warstwa mięśniowa, sprężysta | cienka, mało sprężysta, z warstwą mięśni gładkich | tylko jedna warstwa komórek – śródbłonek |
| ciśnienie krwi | wysokie | niższe niż w tętnicach | niskie |
| zastawki | brak | są – zapobiegają cofaniu się krwi | brak |
| cecha szczególna | tętno – pulsowanie ścian | przepływ wspomagają mięśnie szkieletowe | ściana przepuszczalna – wymiana substancji z komórkami |
Tętnice i tętno
Serce kurczy się i wyrzuca krew do tętnic pod wysokim ciśnieniem. Żeby to wytrzymać, tętnice mają grubą warstwę mięśniową i sprężystą ścianę. Każda fala krwi wtłaczana przez skurcz serca na chwilę rozszerza tętnicę, a potem ściana wraca do pierwotnej średnicy. Ten pulsujący ruch tętnic to tętno – można je wyczuć palcami na nadgarstku lub szyi i policzyć. Na żyle tętna nie poczujesz, bo ciśnienie krwi jest tam dużo niższe i fala już „wygasła”. W narządach tętnice rozgałęziają się na coraz cieńsze, aż przechodzą w naczynia włosowate.
Żyły i zastawki
Żyłami krew wraca do serca. Ciśnienie jest tu niskie, a ściany mało sprężyste, więc istnieje ryzyko, że krew – zwłaszcza z nóg, gdzie musi płynąć „pod górę” – zacznie się cofać. Chronią przed tym zastawki: kieszonkowate fałdy w ścianie żyły, które pod naporem krwi otwierają się tylko w jedną stronę, w kierunku serca. Przepływ krwi w żyłach wspomagają też skurcze mięśni szkieletowych: pracujące mięśnie uciskają żyły i „wyciskają” krew w górę. Dlatego po długim staniu bez ruchu nogi robią się ciężkie, a chodzenie przynosi ulgę.
Naczynia włosowate
To najcieńsze naczynia, o bardzo małej średnicy. Ich ściana to jedna warstwa płaskich komórek nabłonka, zwana śródbłonkiem. Tak cienka ściana jest przepuszczalna: płynne składniki krwi z tlenem i substancjami odżywczymi „przeciekają” do przestrzeni między komórkami, a zbędne i szkodliwe produkty wydostające się z komórek przedostają się do naczyń włosowatych. Naczynia włosowate tworzą gęstą sieć w każdym narządzie i zwykle łączą tętnice z żyłami. Są jednak wyjątki: w wątrobie występują połączenia żylno-żylne.
Jak zapamiętać?
- T jak tętnica = z serca (t-łoczy), Ż jak żyła = do serca (ż-wraca).
- Tętnica to wąż strażacki: gruba, wytrzymuje ciśnienie, pulsuje.
- Żyła to rura z klapkami: zastawki + pomoc mięśni, żeby krew nie spadała w dół.
- Naczynie włosowate to siateczka: jedna warstwa komórek, wszystko przez nią przechodzi.
- Zastawki tylko w żyłach; tętno tylko w tętnicach; wymiana tylko w naczyniach włosowatych.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Budowa układu krążenia” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Układ krążenia: układ krwionośny i limfatyczny – zadania, budowa, narządy
- Mały i duży obieg krwi – droga krwi przez serce krok po kroku
- Naczynia włosowate a komórki: wymiana substancji i ile krwi pompuje serce
- Karty pracy „Budowa układu krążenia” – 3 poziomy (PDF)
- Układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian? (NaCoBeZU)
- Powtórka: układ pokarmowy – karty pracy, 3 poziomy
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Czym różni się tętnica od żyły?
Tętnicą krew wypływa z serca pod wysokim ciśnieniem, dlatego ma grubą warstwę mięśniową i wyczuwalne tętno. Żyłą krew wraca do serca pod niskim ciśnieniem; żyła ma cienką, mało sprężystą ścianę i zastawki, które zapobiegają cofaniu się krwi.
Co to jest tętno?
Tętno to pulsujący ruch tętnic: fala krwi wtłaczana przez skurcz serca chwilowo rozszerza tętnicę, która potem wraca do pierwotnej średnicy. Tętno można obserwować i mierzyć, np. na nadgarstku.
Z czego zbudowana jest ściana naczynia włosowatego?
Wyłącznie z jednowarstwowego nabłonka zwanego śródbłonkiem. Dzięki temu jest bardzo cienka i przepuszczalna – przez nią zachodzi wymiana substancji między krwią a komórkami.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.