Krew może wieźć tlen i glukozę przez pół ciała, ale na końcu musi je oddać konkretnej komórce – i zabrać od niej śmieci. Dzieje się to w jednym jedynym miejscu: w naczyniach włosowatych. W tej ściądze wyjaśniamy, jak wygląda ta wymiana, i pokazujemy, jak policzyć pracę serca: ile krwi pompuje w minutę, w godzinę i ile razy na dobę cała krew przepływa przez serce. Takie obliczenia pojawiają się w zadaniach na poziomie średnim i zaawansowanym.
W skrócie: ściana naczynia włosowatego to jedna warstwa komórek (śródbłonek), więc jest przepuszczalna. Płynne składniki krwi z tlenem i substancjami odżywczymi przeciekają do przestrzeni między komórkami, a produkty przemiany materii (dwutlenek węgla, nadmiar wody, szkodliwe związki) wracają z komórek do naczyń włosowatych. Serce dorosłego człowieka wykonuje ok. 70 skurczów na minutę, każdy przepompowuje ok. 70 cm³ krwi, czyli ok. 4,9 l na minutę i ok. 300 l na godzinę. Przy 5 l krwi w organizmie cała krew przepływa przez serce ok. 1440 razy na dobę.
Czego potrzebuje komórka?
Każda z ogromnej liczby komórek ciała (podręcznik podaje ok. 100 trylionów) potrzebuje tlenu, glukozy i wielu innych substancji, a jednocześnie wytwarza produkty przemiany materii: dwutlenek węgla, nadmiar wody i szkodliwe związki powstające w procesach życiowych. Jedne trzeba dowieźć, drugie odebrać – i to bez przerwy. Dlatego naczynia włosowate tworzą gęstą sieć w każdym narządzie i docierają w pobliże praktycznie każdej komórki.
Jak zachodzi wymiana?
| Kierunek | Co przechodzi | Dlaczego to możliwe |
|---|---|---|
| z krwi do komórek | tlen, glukoza i inne substancje odżywcze, woda | ściana naczynia włosowatego to pojedyncza warstwa komórek śródbłonka – cienka i przepuszczalna; płynne składniki krwi „przeciekają” do przestrzeni między komórkami |
| z komórek do krwi | dwutlenek węgla, nadmiar wody, szkodliwe produkty przemiany materii | zbędne składniki, które wydostały się z komórek, przedostają się przez tę samą cienką ścianę do naczyń włosowatych i są odprowadzane |
W płucach ta sama zasada działa w drugą stronę: naczynia włosowate oplatają pęcherzyki płucne, krew oddaje dwutlenek węgla i pobiera tlen. To właśnie dlatego naczynia włosowate są tak liczne, że stanowią większość ze 100–150 tysięcy kilometrów wszystkich naczyń w organizmie.
Ile krwi pompuje serce? Liczymy krok po kroku
Dane z podręcznika: serce osoby dorosłej wykonuje ok. 70 skurczów na minutę, a z każdym uderzeniem przez układ krwionośny przepływa ok. 70 cm³ krwi.
- Na minutę: 70 skurczów × 70 cm³ = 4900 cm³. Ponieważ 1000 cm³ = 1 l, to ok. 4,9 l na minutę.
- Na godzinę: 4,9 l × 60 min = 294 l, czyli ok. 300 l.
- Na dobę: 300 l × 24 h = 7200 l – ponad siedem tysięcy litrów!
- Ile razy cała krew przepływa przez serce? Jeśli w organizmie jest ok. 5 l krwi: 7200 l : 5 l = 1440 razy na dobę, czyli około raz na minutę.
W zadaniach zapisuj każdy krok obliczeń i jednostki – za sam wynik bez obliczeń zwykle nie ma pełnej liczby punktów. Jeśli w zadaniu podano „ok. 300 l na godzinę”, licz na 300; jeśli każą liczyć od skurczów, wyjdzie 294 l – obie odpowiedzi są poprawne, bo dane są przybliżone.
Doświadczenie: tętno a wysiłek
Liczbę skurczów serca możesz zmierzyć sam(a): przyłóż dwa palce do nadgarstka i policz uderzenia tętna przez minutę. Zrób pomiar w spoczynku (próba kontrolna) i tuż po 20 przysiadach (próba badawcza) – u tej samej osoby, tym samym sposobem. Po wysiłku tętno jest wyraźnie wyższe, bo pracujące mięśnie potrzebują więcej tlenu i glukozy, a serce musi szybciej przepompowywać krew. Po kilku minutach odpoczynku tętno wraca do wartości spoczynkowej.
Jak zapamiętać?
- Wymiana tylko w „włosówkach”: jedna warstwa komórek = przepuszczalna ściana.
- Do komórki: tlen i cukier. Z komórki: CO₂ i śmieci.
- 70 × 70 = 4900 cm³ ≈ 5 l na minutę ≈ 300 l na godzinę.
- 5 l krwi, 5 l na minutę – cała krew obiega ciało mniej więcej raz na minutę.
- Wysiłek → więcej tlenu dla mięśni → szybsze tętno.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Budowa układu krążenia” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Układ krążenia: układ krwionośny i limfatyczny – zadania, budowa, narządy
- Tętnice, żyły i naczynia włosowate – budowa, funkcje, zastawki i tętno
- Mały i duży obieg krwi – droga krwi przez serce krok po kroku
- Wchłanianie, kosmki jelitowe i jelito grube
- Karty pracy „Budowa układu krążenia” – 3 poziomy (PDF)
- Układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian? (NaCoBeZU)
- Powtórka: układ pokarmowy – karty pracy, 3 poziomy
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Gdzie zachodzi wymiana substancji między krwią a komórkami?
W naczyniach włosowatych. Ich ściana to pojedyncza warstwa komórek śródbłonka, więc jest przepuszczalna: tlen i substancje odżywcze przechodzą do komórek, a dwutlenek węgla i inne produkty przemiany materii wracają do krwi.
Ile krwi pompuje serce w ciągu godziny?
Około 300 litrów. Serce wykonuje ok. 70 skurczów na minutę, a każdy przepompowuje ok. 70 cm³ krwi, co daje ok. 4,9 l na minutę i ok. 294–300 l na godzinę.
Ile razy na dobę cała krew przepływa przez serce?
Około 1440 razy. Serce pompuje ok. 300 l na godzinę, czyli 7200 l na dobę; przy całkowitej objętości krwi ok. 5 l daje to 7200 : 5 = 1440 obiegów.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.