Na sprawdzianie z układu krążenia pytania są przekrojowe: w jednym zadaniu trzeba rozpoznać naczynie po budowie, w kolejnym prześledzić drogę krwi, a w następnym policzyć masę serca. Ta ściąga porządkuje cały dział tak, jak robi to podsumowanie w podręczniku – w tabelach, które można przeczytać w 15 minut dzień przed sprawdzianem, a potem sprawdzić się kartą powtórkową.
W skrócie: układ krążenia odpowiada za transport substancji w organizmie i tworzą go układ krwionośny oraz układ limfatyczny. Krew krążąca w układzie krwionośnym dostarcza komórkom tlen pobrany w płucach, wodę wchłoniętą w przewodzie pokarmowym oraz związki organiczne i nieorganiczne; odbiera z komórek zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii, przenosi ciepło i uczestniczy w termoregulacji. Dlatego układ krążenia wpływa na prawidłową pracę wszystkich układów narządów.
Tabela 1. Elementy układu krwionośnego
| Element | Funkcja | Przystosowanie do funkcji |
|---|---|---|
| serce | pompa tłocząca krew | tkanka mięśniowa poprzecznie prążkowana serca; zastawki zapewniające jednokierunkowy przepływ krwi; skurcze niezależne od woli |
| tętnice | wyprowadzanie krwi z komór serca | grube ściany; warstwa mięśniowa nadająca sprężystość i elastyczność |
| żyły | odprowadzanie krwi z naczyń włosowatych tkanek i narządów do serca | zastawki zapobiegające cofaniu się krwi |
| naczynia włosowate | wymiana gazowa w tkankach | cienkie, jednowarstwowe ściany przepuszczalne dla gazów i wody |
Typowe pytanie: „Podaj cechę budowy żyły i tętnicy, która świadczy o przystosowaniu do funkcji”. Odpowiedź z tabeli: tętnica – gruba, sprężysta ściana z warstwą mięśniową (wytrzymuje ciśnienie krwi wyrzucanej z komór); żyła – zastawki (krew pod niskim ciśnieniem nie cofa się w drodze do serca).
Tabela 2. Skład krwi
Krew składa się z płynnego osocza i elementów morfotycznych: krwinek czerwonych, krwinek białych i płytek krwi.
| Składnik | Funkcja |
|---|---|
| osocze | bierze udział w transporcie dwutlenku węgla, wody i innych związków chemicznych; transportuje ciepło; uczestniczy w krzepnięciu krwi (zawiera fibrynogen) |
| krwinki czerwone (erytrocyty) | przenoszą tlen i niewielkie ilości dwutlenku węgla (dzięki hemoglobinie) |
| krwinki białe (leukocyty) | bronią organizm przed czynnikami chorobotwórczymi |
| płytki krwi (trombocyty) | uczestniczą w krzepnięciu krwi |
Tabela 3. Dwa obiegi krwi
Układ krwionośny tworzą naczynia krwionośne, którymi krew dociera do wszystkich komórek ciała, i serce, które ją pompuje. Krew krąży w dwóch zamkniętych obiegach: dużym i małym (płucnym).
| Obieg | Początek | Dokąd płynie krew | Co się dzieje | Koniec |
|---|---|---|---|---|
| mały (płucny) | prawa komora | tętnicą płucną do płuc | w naczyniach włosowatych oplatających pęcherzyki płucne krew oddaje dwutlenek węgla i pobiera tlen | żyłami płucnymi do lewego przedsionka |
| duży (obwodowy) | lewa komora | aortą i tętnicami do wszystkich narządów | w naczyniach włosowatych narządów krew oddaje tlen i substancje odżywcze, a odbiera dwutlenek węgla i produkty przemiany materii | żyłami do prawego przedsionka |
Pułapka na sprawdzianie: tętnica płucna jest jedyną tętnicą, która prowadzi krew ubogą w tlen, a żyły płucne – jedynymi żyłami z krwią bogatą w tlen. Nazwa naczynia mówi o kierunku (do serca czy od serca), nie o zawartości tlenu.
Tabela 4. Układ limfatyczny i współpraca z innymi układami
| Układ | Jak współpracuje z krwią |
|---|---|
| układ limfatyczny | przewody i naczynia odprowadzające limfę z przestrzeni między narządami i komórkami do żył; zapobiega obrzękom, transportuje kwasy tłuszczowe (produkty trawienia tłuszczów) z kosmków jelitowych do krwi, odgrywa ważną rolę w obronie przed zakażeniami |
| układ oddechowy | w płucach krew pobiera tlen i oddaje dwutlenek węgla |
| układ pokarmowy | z przewodu pokarmowego krew (i limfa) odbiera wchłoniętą wodę oraz związki organiczne i nieorganiczne |
| układ moczowy | nerki usuwają z krwi zbędne produkty przemiany materii, które wydalane są z moczem |
| skóra | krew przenosi ciepło – oddaje je m.in. przez skórę, uczestnicząc w termoregulacji |
Obliczenia, które warto przećwiczyć
- Masa serca. Stosunek masy serca do masy ciała wynosi ok. 1 : 175. Osoba o masie 70 kg: 70 kg : 175 = 0,4 kg = 400 g. Podstaw swoją masę ciała.
- Skurcze serca na dobę. Serce osoby dorosłej wykonuje ok. 70 skurczów na minutę: 70 × 60 = 4200 na godzinę, 4200 × 24 = 100 800 na dobę.
- Ile krwi przepompuje serce? Z każdym uderzeniem przez układ krwionośny przepływa ok. 70 cm³ krwi, czyli w ciągu godziny ok. 300 litrów.
Jak zapamiętać?
- Tętnice – od serca, żyły – do serca; to kierunek, nie kolor krwi.
- Z naczyń tylko Żyły mają Zastawki; zastawki są też w sercu.
- Mały obieg: prawa komora → płuca → lewy przedsionek; duży: lewa komora → ciało → prawy przedsionek. Komora zaczyna, przedsionek kończy.
- Krew wiezie do komórek tlen, wodę, związki odżywcze, a zabiera dwutlenek węgla i zbędne produkty przemiany materii.
- Limfa wraca do żył – układ limfatyczny to „odpływ”, który zapobiega obrzękom.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty powtórkowe „Układ krążenia” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z całego działu, z kolorowymi schematami i kluczem odpowiedzi – próbny sprawdzian przed pracą klasową.
Przeczytaj też
- Słowniczek pojęć: układ krążenia – wszystkie definicje z działu do powtórki przed sprawdzianem
- Jak dbać o układ krążenia? Sześć zasad z podręcznika, badania kontrolne i choroby, przed którymi chronią
- Tętnice, żyły i naczynia włosowate – budowa i funkcje
- Mały i duży obieg krwi krok po kroku
- Budowa serca
- Krzepnięcie krwi
- Karty powtórkowe „Układ krążenia” – 3 poziomy (PDF)
- Budowa układu krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- Serce – budowa i praca – karty pracy, 3 poziomy
- Krew – skład, funkcje, grupy krwi – karty pracy, 3 poziomy
- Aktywność fizyczna a układ krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- Choroby układu krążenia i profilaktyka – karty pracy, 3 poziomy
- NaCoBeZU: układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
- Powtórka przed sprawdzianem: układ krążenia – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Choroby układu krążenia i profilaktyka – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Aktywność fizyczna a układ krążenia – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Krew – skład, funkcje, grupy krwi – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Jakie są funkcje krwi w organizmie?
Krew dostarcza komórkom tlen pobrany w płucach, wodę wchłoniętą w przewodzie pokarmowym oraz związki organiczne i nieorganiczne. Odbiera z komórek zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii, przenosi ciepło i uczestniczy w termoregulacji.
Gdzie zaczyna się i kończy mały obieg krwi?
Mały (płucny) obieg krwi zaczyna się w prawej komorze serca, prowadzi krew tętnicą płucną do płuc, gdzie zachodzi wymiana gazowa, i kończy się w lewym przedsionku. Duży obieg zaczyna się w lewej komorze, a kończy w prawym przedsionku.
Jaką rolę pełni układ limfatyczny?
Odprowadza limfę z przestrzeni między narządami i komórkami do żył, dzięki czemu zapobiega obrzękom. Transportuje też kwasy tłuszczowe wchłonięte w kosmkach jelitowych do krwi i odgrywa ważną rolę w obronie przed zakażeniami.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.