Tętno zwykle się wyczuwa palcami. Ale można je też zobaczyć – i to bez żadnego sprzętu medycznego. Wystarczy wykałaczka, kulka plasteliny i minuta spokoju. To doświadczenie z podręcznika do klasy 7 często wraca na sprawdzianach w formie pytań „dlaczego”: dlaczego patyczek drga, dlaczego ręka ma leżeć nieruchomo i co właściwie liczymy. Poniżej instrukcja, wyjaśnienie i pomysł na drugą wersję z wysiłkiem.
W skrócie: wykałaczkę osadzoną w plastelinie przyklejamy na nadgarstku, w pobliżu kciuka, nad tętnicą promieniową. Przy każdym skurczu serca przez tętnicę przechodzi fala krwi, która ją chwilowo rozszerza – patyczek drga w przód i w tył. Liczba drgnięć w ciągu minuty to tętno, czyli liczba skurczów serca na minutę (w spoczynku ok. 70). Ręka musi leżeć swobodnie, bo napięte mięśnie poruszałyby patyczkiem.
Potrzebne materiały
- mały kawałek plasteliny
- wykałaczka lub zapałka
- stoper albo minutnik (może być w telefonie)
- stół i cierpliwość na jedną minutę
Przebieg doświadczenia krok po kroku
- Osadź wykałaczkę w kulce plasteliny. Spłaszcz plastelinę po przeciwnej stronie patyczka, żeby dobrze przylegała do skóry.
- Odszukaj na przegubie ręki, w pobliżu kciuka, miejsce, w którym palcami wyczuwasz tętno – to tętnica promieniowa. Przyklej tam plastelinę spłaszczoną stroną do skóry.
- Połóż rękę z patyczkiem wygodnie na stole, wnętrzem dłoni do góry, tak aby nie napinać mięśni.
- Obserwuj patyczek. Jeśli trafiłeś w dobre miejsce, zacznie drgać w przód i w tył.
- Włącz stoper i policz, ile razy patyczek poruszy się w ciągu minuty. Zapisz wynik.
Obserwacje i wniosek
| Element doświadczenia | Co zapisać |
|---|---|
| problem badawczy | Czy tętno można zobaczyć? |
| obserwacja | patyczek rytmicznie wychyla się w przód i w tył; w ciągu minuty poruszył się np. 72 razy |
| wniosek | tętno można zobaczyć: fala krwi przepływająca przez tętnicę przy każdym skurczu serca unosi patyczek; liczba drgnięć na minutę odpowiada liczbie skurczów serca |
Dlaczego patyczek drga?
Serce kurczy się i wtłacza porcję krwi do tętnic. Ta porcja wędruje tętnicami jako fala, która na chwilę rozszerza ścianę naczynia, a potem ściana wraca do poprzedniej średnicy. Tętnica promieniowa leży płytko pod skórą nadgarstka, więc każde takie rozszerzenie lekko unosi skórę – a z nią plastelinę i patyczek. Patyczek działa jak wskazówka, która powiększa mały ruch: skóra unosi się ledwo widocznie, ale czubek długiej wykałaczki wychyla się już wyraźnie. Dlatego lepiej użyć dłuższego patyczka niż krótszego.
Dlaczego ręka ma leżeć bez ruchu?
Każde napięcie mięśni przedramienia i dłoni porusza skórą i plasteliną, a to zakłóca obraz: patyczek drgałby od pracy mięśni, nie od tętna. Ręka ma więc leżeć swobodnie na stole. Z tego samego powodu nie rozmawiamy i nie machamy drugą ręką podczas liczenia. W języku doświadczeń: usuwamy czynnik, który mógłby zafałszować wynik.
Wersja druga: tętno po wysiłku
Doświadczenie łatwo rozbudować w prawdziwy projekt badawczy. Pytanie: czy po wysiłku patyczek drga częściej? Hipoteza: tak, bo serce kurczy się wtedy częściej, żeby dostarczyć mięśniom więcej tlenu. Próba kontrolna: pomiar w spoczynku. Próba badawcza: ta sama osoba zrobi 20 przysiadów i od razu położy rękę na stole – liczymy drgnięcia przez minutę. Zmieniamy tylko jedno: wysiłek; miejsce na nadgarstku, patyczek i czas pomiaru zostają takie same. Spodziewany wynik: po wysiłku więcej drgnięć, a po kilku minutach odpoczynku powrót do wartości spoczynkowej.
Serce w liczbach – do obliczeń
| Dane z podręcznika | Co z tego wynika |
|---|---|
| ponad 100 tys. skurczów na dobę | 100 000 : 1440 min ≈ 70 skurczów na minutę – tyle drgnięć patyczka powinno wyjść w spoczynku |
| ok. 3780 l krwi na dobę | 3780 : 24 ≈ 157,5 l na godzinę; 3 780 000 cm³ : 100 000 ≈ 38 cm³ na jeden skurcz |
| masa serca ok. 342 g (osoba 70 kg) | mniej niż pół kilograma mięśnia obsługuje cały organizm |
Jak zapamiętać?
- Tętno widać na tętnicy, nie na żyle – w żyle nie ma fali ciśnienia.
- Promieniowa = przy kciuku (po stronie kości promieniowej przedramienia).
- Patyczek = powiększacz ruchu: długi patyk, mały ruch skóry, duży ruch czubka.
- Ręka leży, mięśnie śpią – inaczej liczysz mięśnie, nie serce.
- Jedno drgnięcie = jeden skurcz serca; ok. 70 na minutę w spoczynku.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Serce – budowa i praca” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami serca do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Cykl pracy serca i tony serca – pauza, skurcz przedsionków, skurcz komór
- Zastawki serca – jak działają, dlaczego krew płynie w jedną stronę, wady zastawek i rozrusznik
- Budowa serca: cztery jamy, przegroda, osierdzie i grubość ścian
- Naczynia włosowate a komórki: wymiana substancji i praca serca
- Tętnice, żyły i naczynia włosowate – skąd się bierze tętno
- Karty pracy „Serce – budowa i praca” – 3 poziomy (PDF)
- Budowa układu krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- Układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian? (NaCoBeZU)
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Gdzie przykleić plastelinę z wykałaczką, żeby zobaczyć tętno?
Na przegubie ręki, w pobliżu kciuka, nad tętnicą promieniową – w miejscu, w którym palcami wyczuwa się tętno. Plastelinę przykłada się spłaszczoną stroną do skóry, a rękę kładzie swobodnie na stole.
Dlaczego patyczek się porusza?
Bo przy każdym skurczu serca przez tętnicę promieniową przepływa fala krwi, która chwilowo rozszerza naczynie i unosi skórę wraz z plasteliną. Długi patyczek powiększa ten niewielki ruch.
Co oznacza liczba drgnięć patyczka w ciągu minuty?
To tętno – liczba skurczów serca na minutę. W spoczynku wynosi około 70 (ponad 100 tys. skurczów na dobę), po wysiłku jest wyższa.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.