Gdyby serce było zwykłą pompą bez zaworów, przy każdym skurczu część krwi cofałaby się tam, skąd przyszła. Tak się nie dzieje dzięki zastawkom – cienkim płatkom między częściami serca, które działają jak drzwi otwierające się tylko w jedną stronę. W tej ściądze wyjaśniamy, gdzie są zastawki, kiedy się otwierają i zamykają, oraz co robią lekarze, gdy zastawka przestaje działać albo serce bije nieregularnie.
W skrócie: krew w sercu płynie w jednym kierunku – z przedsionków do komór, a z komór do naczyń. Pilnują tego zastawki: przedsionkowo-komorowe (między przedsionkiem a komorą, po prawej i po lewej stronie), aortalna (między lewą komorą a aortą) i pnia płucnego (między prawą komorą a pniem płucnym). Gdy komory się kurczą, zastawki przedsionkowo-komorowe zamykają się, a zastawki prowadzące do naczyń otwierają. Niedomykalność zastawek leczy się operacyjnie (np. sztuczna zastawka); gdy serce kurczy się za rzadko, za często lub nieregularnie – wszczepia się rozrusznik.
Po co sercu zastawki?
Serce pompuje krew skurczami. Skurcz podnosi ciśnienie w jamie i wypycha krew – ale wypchnąłby ją we wszystkie strony, gdyby nie było przeszkody. Zastawki tę przeszkodę stanowią: otwierają się pod naporem krwi płynącej we właściwym kierunku i zamykają, gdy krew próbuje się cofnąć. Dzięki nim przepływ przez serce jest jednokierunkowy: żyły → przedsionek → komora → tętnica.
Trzy rodzaje zastawek – tabela
| Zastawka | Gdzie się znajduje | Kiedy jest otwarta | Kiedy jest zamknięta |
|---|---|---|---|
| przedsionkowo-komorowa (prawa i lewa) | między przedsionkiem a komorą | gdy krew płynie z przedsionka do komory (pauza, skurcz przedsionków) | podczas skurczu komór – krew nie cofa się do przedsionków |
| aortalna | między lewą komorą a aortą | podczas skurczu komór – krew wypływa do aorty | gdy komory odpoczywają – krew z aorty nie wraca do komory |
| pnia płucnego | między prawą komorą a pniem płucnym | podczas skurczu komór – krew wypływa do płuc | gdy komory odpoczywają |
Co się dzieje z zastawkami podczas pracy serca?
- Przedsionki kurczą się i wypychają krew do komór. Wysokie ciśnienie w przedsionkach otwiera zastawki przedsionkowo-komorowe.
- Komory kurczą się. Ciśnienie w komorach gwałtownie rośnie i zamyka zastawki przedsionkowo-komorowe – krew nie może wrócić do przedsionków. Jednocześnie to samo ciśnienie otwiera zastawki aorty i pnia płucnego, więc krew wypływa do tętnic.
- Komory się rozkurczają. Ciśnienie spada, zastawki aorty i pnia płucnego zamykają się (krew z tętnic nie cofa się do serca), a przedsionki znów napełniają się krwią z żył.
Zapamiętaj regułę: zastawki otwiera i zamyka różnica ciśnień, nie żaden mięsień. Krew pcha je w jedną stronę, a w drugą stronę płatki się zatrzaskują.
Gdy zastawka się nie domyka
Zastawka może być wadliwie zbudowana od urodzenia albo ulec uszkodzeniu. Najczęstszy problem to niedomykalność: płatki nie stykają się szczelnie i przy każdym skurczu część krwi cofa się. Skutek to nieprawidłowy przepływ krwi w obrębie serca – do tętnic trafia mniej krwi, a serce musi pracować ciężej, żeby nadrobić stratę. Takich wad nie da się „wyleczyć tabletką”; wymagają leczenia kardiochirurgicznego. Uszkodzoną zastawkę można zastąpić sztuczną zastawką.
Rozrusznik serca – gdy rytm jest zły
Rozrusznik to coś innego niż sztuczna zastawka i uczniowie często je mylą. Rozrusznik nie naprawia przepływu krwi, tylko rytm: to małe urządzenie wszczepiane pod skórę, które pobudza serce do skurczów, gdy serce kurczy się za rzadko, za często lub nieregularnie. Prosty sposób na zapamiętanie różnicy: problem z kierunkiem krwi → zastawka; problem z rytmem → rozrusznik.
| Problem | Co się dzieje | Rozwiązanie |
|---|---|---|
| niedomykalność zastawki | krew cofa się, przepływ w sercu jest nieprawidłowy | operacja, np. sztuczna zastawka |
| serce kurczy się za rzadko, za często lub nieregularnie | zaburzony rytm pracy serca | rozrusznik serca wszczepiony pod skórę |
Jak zapamiętać?
- Zastawka = drzwi w jedną stronę. Przedsionek → komora → tętnica, nigdy z powrotem.
- Dwie pary na zmianę: gdy przedsionkowo-komorowe zamknięte, tętnicze otwarte – i odwrotnie.
- Ciśnienie rządzi: zastawki nie mają mięśni, otwiera je napór krwi.
- Aortalna – lewa komora, pnia płucnego – prawa komora.
- Kierunek → zastawka, rytm → rozrusznik.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Serce – budowa i praca” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami serca do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Budowa serca: cztery jamy, przegroda, osierdzie i grubość ścian
- Cykl pracy serca i tony serca – pauza, skurcz przedsionków, skurcz komór
- Doświadczenie: czy tętno można zobaczyć? Plastelina, wykałaczka i liczby o pracy serca
- Tętnice, żyły i naczynia włosowate – zastawki w żyłach
- Karty pracy „Serce – budowa i praca” – 3 poziomy (PDF)
- Budowa układu krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- Układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian? (NaCoBeZU)
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Jakie zastawki ma serce?
Zastawki przedsionkowo-komorowe (prawą i lewą) między przedsionkami a komorami oraz zastawki prowadzące do naczyń: aortalną między lewą komorą a aortą i zastawkę pnia płucnego między prawą komorą a pniem płucnym.
Co się dzieje z zastawkami podczas skurczu komór?
Zastawki przedsionkowo-komorowe zamykają się, więc krew nie cofa się do przedsionków, a zastawki aorty i pnia płucnego otwierają się i krew wypływa do tętnic.
Czym różni się rozrusznik serca od sztucznej zastawki?
Sztuczna zastawka zastępuje uszkodzoną, niedomykającą się zastawkę i przywraca prawidłowy kierunek przepływu krwi. Rozrusznik to urządzenie wszczepiane pod skórę, które pobudza serce do regularnych skurczów, gdy kurczy się ono za rzadko, za często lub nieregularnie.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.