Przyłóż ucho do klatki piersiowej kolegi albo posłuchaj przez stetoskop: usłyszysz „bum-bum… bum-bum”. Te dwa dźwięki to tony serca, a przerwa między kolejnymi parami to chwila, w której serce odpoczywa. Każde „bum-bum” to jeden pełny cykl pracy serca. W tej ściądze rozkładamy go na fazy: co w której robi się z krwią, co z zastawkami i skąd dokładnie bierze się dźwięk.
W skrócie: cykl pracy serca ma kolejne fazy: pauza (rozkurcz – krew wlewa się z żył do przedsionków), skurcz przedsionków (krew wypychana do komór, zastawki przedsionkowo-komorowe otwarte), skurcz komór (krew tłoczona do tętnic, zastawki przedsionkowo-komorowe zamykają się – pierwszy ton, zastawki aorty i pnia płucnego otwierają się), koniec skurczu komór (zastawki aorty i pnia płucnego zamykają się – drugi ton) i znów pauza. Cały cykl powtarza się ok. 70 razy na minutę, ponad 100 tys. razy na dobę.
Fazy pracy serca – tabela
| Faza | Co dzieje się z krwią | Zastawki przedsionkowo-komorowe | Zastawki aorty i pnia płucnego | Dźwięk |
|---|---|---|---|---|
| 1. Pauza (rozkurcz) | krew wlewa się z żył do przedsionków, serce odpoczywa | otwarte (krew spływa też do komór) | zamknięte | cisza |
| 2. Skurcz przedsionków | przedsionki wypychają krew do komór | otwarte – otwiera je wysokie ciśnienie w przedsionkach | zamknięte | cisza |
| 3. Skurcz komór | ściany komór wyciskają krew do tętnic | zamykają się | otwierają się pod wpływem ciśnienia w komorach | I ton – zamknięcie zastawek przedsionkowo-komorowych |
| 4. Koniec skurczu komór | komory się rozkurczają, powrót do pauzy | otwierają się | zamykają się | II ton – zamknięcie zastawek aorty i pnia płucnego |
Faza po fazie
Pauza – serce odpoczywa
W fazie pauzy mięsień sercowy jest rozkurczony. Krew z żył spokojnie wlewa się do obu przedsionków, a przez otwarte zastawki przedsionkowo-komorowe spływa też do komór. To właśnie wtedy serce odpoczywa – nie po całym dniu, ale po każdym skurczu. Dlatego zdanie „serce nigdy nie odpoczywa” jest tylko w połowie prawdziwe: nie robi sobie długich przerw, ale ma ponad 100 tysięcy krótkich odpoczynków dziennie.
Skurcz przedsionków
Przedsionki kurczą się jako pierwsze i dopychają krew do komór. Ich skurcz jest słaby – muszą przepompować krew tylko do sąsiedniej jamy. Wysokie ciśnienie w kurczących się przedsionkach szeroko otwiera zastawki przedsionkowo-komorowe.
Skurcz komór – pierwszy ton
Teraz kurczą się komory. Ciśnienie w nich rośnie gwałtownie, bo komory wyciskają krew do tętnic. Pierwszy skutek: zastawki przedsionkowo-komorowe zatrzaskują się, żeby krew nie cofnęła się do przedsionków. To zamknięcie słychać jako pierwszy ton serca. Drugi skutek: zastawki w naczyniach tętniczych wychodzących z komór (aorty i pnia płucnego) otwierają się pod tym samym ciśnieniem i krew płynie do tętnic.
Koniec skurczu – drugi ton
Gdy komory kończą skurcz i zaczynają się rozkurczać, ciśnienie w nich spada. Krew z aorty i pnia płucnego próbowałaby się cofnąć, ale zastawki tych naczyń zamykają się – i to słychać jako drugi ton serca. Serce wraca do pauzy, a cykl zaczyna się od nowa.
Co słyszy lekarz?
Przykładając stetoskop w okolicy mostka, lekarz słyszy dwa tony, a po nich przerwę. Oba tony to dźwięki zamykających się zastawek – nie skurczu mięśnia. Dlatego zmieniony ton (szmer) może oznaczać, że któraś zastawka nie domyka się prawidłowo. Lekarz ocenia też, czy serce bije regularnie – gdy kurczy się za rzadko, za często lub nieregularnie, pomaga wszczepiony pod skórę rozrusznik.
Ile cykli na minutę?
Serce kurczy się ponad 100 tys. razy na dobę. Doba ma 1440 minut, więc 100 000 : 1440 ≈ 70 – to około 70 cykli na minutę w spoczynku. W ciągu doby przepompowuje ok. 3780 l krwi, czyli ok. 157,5 l na godzinę (3780 : 24) i niecałe 40 cm³ na jeden skurcz (3 780 000 cm³ : 100 000 ≈ 38 cm³). Takie przeliczenia pojawiają się w kartach pracy – warto je raz policzyć samodzielnie.
Jak zapamiętać?
- P–P–K: Pauza → skurcz Przedsionków → skurcz Komór.
- Tony = trzaśnięcia drzwi. I ton – zamykają się drzwi przedsionek/komora; II ton – zamykają się drzwi komora/tętnica.
- Pierwszy ton zaczyna skurcz komór, drugi go kończy.
- Między tonami komory pracują, po drugim tonie serce odpoczywa.
- Ok. 70 na minutę, ponad 100 tys. na dobę.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Serce – budowa i praca” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami serca do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Zastawki serca – jak działają, dlaczego krew płynie w jedną stronę, wady zastawek i rozrusznik
- Budowa serca: cztery jamy, przegroda, osierdzie i grubość ścian
- Doświadczenie: czy tętno można zobaczyć? Plastelina, wykałaczka i liczby o pracy serca
- Mały i duży obieg krwi – droga krwi przez serce
- Karty pracy „Serce – budowa i praca” – 3 poziomy (PDF)
- Budowa układu krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- Układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian? (NaCoBeZU)
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Jakie są fazy pracy serca?
Pauza (rozkurcz – krew wlewa się z żył do przedsionków), skurcz przedsionków (krew wypychana do komór), skurcz komór (krew tłoczona do tętnic) i koniec skurczu komór, po którym znów następuje pauza. Cały cykl powtarza się ok. 70 razy na minutę.
Skąd biorą się tony serca?
Z zamykania się zastawek. Pierwszy ton to zamknięcie zastawek przedsionkowo-komorowych na początku skurczu komór, drugi ton – zamknięcie zastawek aorty i pnia płucnego na końcu skurczu komór.
Czy serce kiedykolwiek odpoczywa?
Tak – po każdym skurczu, w fazie pauzy (rozkurczu). Mięsień sercowy jest wtedy rozluźniony, a krew wlewa się z żył do przedsionków. Takich krótkich przerw jest ponad 100 tysięcy na dobę.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.