Po tym samym biegu jedna osoba łapie powietrze, ma czerwone policzki i nogi z waty, a druga spokojnie poprawia włosy. Różnica nie bierze się z „talentu”, tylko z tego, jak organizm przyzwyczaił się do wysiłku. W tej ściądze zebraliśmy w jednej tabeli reakcje organizmu osoby nietrenującej i trenującej – dokładnie te, które pojawiają się w zadaniach porównawczych na sprawdzianie – oraz drugą stronę medalu: przetrenowanie i doping.
W skrócie: trening to powtarzanie ćwiczeń fizycznych, aby przyzwyczaić organizm do zwiększonego wysiłku; dzięki systematycznemu treningowi zachodzą zmiany zwiększające wydolność. Osoby regularnie trenujące mają podczas wysiłku mniejsze obciążenie organizmu i lepiej reagują na wzmożoną aktywność: oddychają głębiej, ich serce wyrzuca więcej krwi przy jednym skurczu, mięśnie są silniejsze, odporność i koordynacja – lepsze. Granicą jest przetrenowanie (przemęczenie, osłabienie mięśni, zaburzenia snu, infekcje, zaburzenia miesiączkowania u dziewcząt, przerost mięśnia sercowego) oraz doping – zabronione substancje, których używanie jest niezgodne z prawem.
Dlaczego warto trenować?
Uprawianie wybranej dyscypliny sportu wymaga stałych treningów, czyli powtarzania ćwiczeń fizycznych nawet przez kilka godzin dziennie, w celu przyzwyczajenia się do zwiększonego wysiłku. Dzięki systematycznemu treningowi w organizmie zachodzą zmiany, w wyniku których zwiększa się jego wydolność. Osoby regularnie trenujące (np. sportowcy) mają podczas wysiłku fizycznego zmniejszone obciążenie organizmu w porównaniu do osób nietrenujących i lepiej reagują na wzmożoną aktywność fizyczną.
Osoba nietrenująca a trenująca – tabela
| Układ (narząd) | Osoba nietrenująca | Osoba trenująca |
|---|---|---|
| oddechowy | przyspieszenie oddechu, który często staje się coraz płytszy → szybkie zmęczenie | pogłębienie oddechów → wzrost pojemności życiowej płuc i lepsze wykorzystanie pobieranego tlenu |
| krążenia – serce | przyspieszenie akcji serca: skraca się pauza pomiędzy kolejnymi skurczami → serce szybciej się męczy | rośnie ilość krwi wyrzucanej do tętnic podczas skurczu komór → zwiększa się wydolność serca |
| krążenia – naczynia obwodowe | zwiększa się przepływ krwi przez skórę (wypieki, zaczerwienienie) → przejściowe niedokrwienie narządów wewnętrznych i upośledzenie ich pracy | przepływ krwi przez skórę zwiększa się w mniejszym stopniu → mniejsze niedokrwienie narządów wewnętrznych i słabsze upośledzenie ich pracy |
| mięśniowy | mała siła mięśni → większa podatność mięśni na zmęczenie | zwiększa się zawartość białek we włóknach mięśniowych → wzrost masy i siły mięśni |
| odpornościowy | w dłuższej perspektywie możliwe zmniejszenie efektywności w walce z czynnikami chorobotwórczymi | rośnie liczba i aktywność leukocytów produkujących przeciwciała → efektywniejsza walka z czynnikami chorobotwórczymi |
| nerwowy – koordynacja | w dłuższej perspektywie możliwe pogorszenie koordynacji ruchów | lepsza koordynacja ruchów → lepsza równowaga podczas poruszania się, mniejsza podatność na upadki |
Serce i naczynia – co się dzieje naprawdę
U osoby nietrenującej serce radzi sobie z wysiłkiem w jeden sposób: bije szybciej. Skraca się pauza pomiędzy kolejnymi skurczami, więc serce ma mniej czasu na odpoczynek i szybciej się męczy. U osoby trenującej serce „nauczyło się” pracować wydajniej: podczas skurczu komór wyrzuca do tętnic więcej krwi, dlatego nie musi aż tak przyspieszać – rośnie jego wydolność. Druga sprawa to naczynia obwodowe. Podczas wysiłku więcej krwi płynie przez skórę (stąd wypieki). U nietrenującego ten przepływ rośnie tak mocno, że narządom wewnętrznym chwilowo brakuje krwi i ich praca jest upośledzona. U trenującego przepływ przez skórę rośnie w mniejszym stopniu, więc niedokrwienie narządów jest mniejsze.
Pułapka sportu wyczynowego: przetrenowanie
Istnieje granica pomiędzy korzystnym dla zdrowia uprawianiem sportu a takim, które zaczyna szkodzić. Sportowcy trenujący zawodowo są narażeni na przetrenowanie. Może się ono objawiać: przemęczeniem, osłabieniem siły mięśniowej, zaburzeniami snu, podatnością na infekcje. U dziewcząt taki stan często manifestuje się zaburzeniami miesiączkowania. Niebezpieczny jest nadmierny przerost mięśni, szczególnie mięśnia sercowego.
Doping
Sportowcy zawodowi poddani są silnej presji związanej z osiąganiem coraz lepszych wyników. Zdarza się, że w celu zwiększenia wydolności fizycznej przyjmują zabronione substancje, czyli stosują doping. Używanie substancji dopingujących jest niezgodne z prawem. Na straży czystego sportu stoją komisje antydopingowe. Podręcznik podsumowuje: przetrenowanie i stosowanie dopingu są niebezpieczne dla zdrowia i życia.
Jak zapamiętać?
- Nietrenujący: szybciej (oddech, serce) i płycej. Trenujący: głębiej (oddech) i więcej na raz (krew na skurcz).
- Serce nietrenującego skraca pauzę i się męczy; serce trenującego wyrzuca więcej krwi i ma większą wydolność.
- Wypieki = krew w skórze; u nietrenującego to niedokrwienie narządów.
- Trening = więcej białek w mięśniach, więcej leukocytów z przeciwciałami, lepsza koordynacja.
- Przetrenowanie = 4 objawy + serce (przemęczenie, słabe mięśnie, sen, infekcje; przerost mięśnia sercowego). Doping = zakazany i niebezpieczny.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Aktywność fizyczna a układ krążenia” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Współpraca układów narządów podczas wysiłku fizycznego: skąd mięśnie biorą energię
- Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży: dlaczego ruch rozwija, ile się ruszać, po co rozgrzewka
- Badanie wydolności fizycznej: wskaźnik sprawności i krzywa odnowy tętna krok po kroku
- Skład krwi: leukocyty i przeciwciała
- Karty pracy „Aktywność fizyczna a układ krążenia” – 3 poziomy (PDF)
- Krew – skład, funkcje, grupy krwi – karty pracy, 3 poziomy
- Serce – budowa i praca – karty pracy, 3 poziomy
- Budowa układu krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- NaCoBeZU: układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Czym różni się reakcja na wysiłek osoby trenującej i nietrenującej?
U nietrenującej oddech przyspiesza i staje się płytszy, serce bije szybciej (krótsza pauza) i szybciej się męczy, mięśnie szybko się męczą, a narządy wewnętrzne są przejściowo niedokrwione. U trenującej oddechy się pogłębiają, serce wyrzuca więcej krwi przy skurczu komór, mięśnie są silniejsze, rośnie liczba leukocytów produkujących przeciwciała i poprawia się koordynacja.
Co to jest przetrenowanie?
Stan, w którym uprawianie sportu zaczyna szkodzić. Objawia się przemęczeniem, osłabieniem siły mięśniowej, zaburzeniami snu, podatnością na infekcje, u dziewcząt zaburzeniami miesiączkowania. Niebezpieczny jest nadmierny przerost mięśni, szczególnie mięśnia sercowego.
Co to jest doping?
Przyjmowanie zabronionych substancji w celu zwiększenia wydolności fizycznej. Jest niezgodne z prawem i niebezpieczne dla zdrowia i życia; na straży czystego sportu stoją komisje antydopingowe.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.