Jak sprawdzić, czy ktoś ma dobrą kondycję, bez bieżni i laboratorium? Podręcznik proponuje proste doświadczenie: kilka minut wchodzenia na stołek, a potem pomiar tętna co minutę. Z trzech liczb wychodzi wskaźnik sprawności, a z całej serii pomiarów – krzywa odnowy tętna. W tej ściądze opisujemy badanie krok po kroku, pokazujemy wzór z przykładem obliczeń i tłumaczymy, co znaczy wynik.
W skrócie: badanie wykonuje się w trójkach. Potrzebne są stopery, aparaty do mierzenia ciśnienia i stabilna ławeczka lub stołek o wysokości ok. 50 cm. Jedna osoba wchodzi na ławeczkę i schodzi w tempie 30 razy na minutę – dziewczyna przez 4 minuty, chłopak przez 5 minut. Dwie osoby mierzą ciśnienie krwi, tętno i liczbę oddechów na minutę: przed ćwiczeniem (wartość spoczynkowa) oraz po 1, 2, 3 minutach… aż tętno wróci do wartości spoczynkowej. Wskaźnik sprawności: S = czas ćwiczenia w sekundach × 100 : suma tętna po 1, 2 i 3 min. Wykres tętna po wysiłku to krzywa odnowy tętna – im szybciej tętno wraca do wartości sprzed wysiłku, tym lepsza kondycja.
Badanie krok po kroku
- Dobierzcie się w trójki. Przygotujcie stoper, aparat do mierzenia ciśnienia oraz stabilną ławeczkę lub stołek o wysokości ok. 50 cm.
- Zmierzcie u osoby badanej wartości spoczynkowe: ciśnienie krwi, tętno i liczbę oddechów na minutę. Zapiszcie je w tabeli.
- Osoba badana wchodzi na ławeczkę i schodzi z niej w tempie 30 razy na minutę: dziewczyna przez 4 minuty, chłopak przez 5 minut.
- Po zakończeniu ćwiczenia dwie osoby mierzą ciśnienie, tętno i oddechy po upływie 1 minuty, 2 minut, 3 minut… Pomiary wykonujcie aż do momentu powrotu tętna do wartości spoczynkowej.
- Obliczcie wskaźnik sprawności, narysujcie wykres tętna i sformułujcie wniosek.
| Pomiar | Ciśnienie krwi | Wartość tętna | Oddechy w ciągu 1 min |
|---|---|---|---|
| przed ćwiczeniem – wartość spoczynkowa | … | … | … |
| po upływie 1 min od ćwiczenia | … | … | … |
| po upływie 2 min od ćwiczenia | … | … | … |
| po upływie 3 min od ćwiczenia | … | … | … |
| … (aż do powrotu tętna do wartości spoczynkowej) | … | … | … |
Wzór na wskaźnik sprawności
S = (czas wykonywania ćwiczenia w sekundach × 100) : (suma wartości tętna zmierzonego po 1 min, 2 min i 3 min od zakończenia ćwiczenia). Czas wpisujemy w sekundach: 4 minuty to 240 s, 5 minut to 300 s. Im szybciej tętno się uspokaja, tym mniejsza suma trzech pomiarów – a więc tym wyższy wskaźnik.
Przykład obliczeń
Chłopak ćwiczył 5 minut, czyli 300 s. Jego tętno po 1, 2 i 3 minutach wynosiło 120, 100 i 90 uderzeń na minutę. Suma: 120 + 100 + 90 = 310. S = 300 × 100 : 310 = 30 000 : 310 ≈ 96,8. Dziewczyna ćwiczyła 4 minuty (240 s), tętno 110, 95, 85 – suma 290, S = 24 000 : 290 ≈ 82,8. Uwaga na sprawdzianie: najczęstszy błąd to wpisanie czasu w minutach zamiast w sekundach.
Krzywa odnowy tętna
Wszystkie wyniki pomiaru tętna wykonane po wysiłku – aż do uzyskania tętna spoczynkowego – przedstawia się na wykresie: na osi poziomej czas od zakończenia ćwiczenia, na osi pionowej tętno. Otrzymana linia to krzywa odnowy tętna. Im szybciej po wysiłku tętno wraca do wartości sprzed wysiłku (im krzywa szybciej opada do poziomu spoczynkowego), tym lepszą kondycję fizyczną ma badana osoba. Jeśli porównasz krzywe dwóch osób, ta, której krzywa „siada” wcześniej, jest w lepszej formie – to typowe zadanie z wykresem na poziomie zaawansowanym.
Dlaczego to działa?
Podczas wysiłku mięśnie potrzebują więcej tlenu i glukozy, więc serce przyspiesza. Po zakończeniu ćwiczenia organizm osoby wydolnej szybko wraca do równowagi: jej serce wyrzuca więcej krwi przy jednym skurczu, więc nie musi długo bić szybko. U osoby nietrenującej serce „nadrabia” liczbą uderzeń i potrzebuje więcej czasu, aby się uspokoić. Dlatego tempo powrotu tętna jest dobrą miarą kondycji. Jak zmierzyć tętno na nadgarstku, pokazuje ściąga z doświadczeniem z poprzedniego tematu.
Jak zapamiętać?
- 50 cm, 30 razy na minutę, 4 min dziewczyna / 5 min chłopak – liczby z badania.
- Mierzymy trzy rzeczy: ciśnienie, tętno, oddechy – przed i co minutę po, aż tętno wróci.
- Wzór: sekundy × 100 : (tętno 1 + tętno 2 + tętno 3).
- Mniejsza suma tętna = wyższy wskaźnik = lepsza sprawność.
- Krzywa odnowy tętna: szybciej opada = lepsza kondycja.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Aktywność fizyczna a układ krążenia” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Współpraca układów narządów podczas wysiłku fizycznego: skąd mięśnie biorą energię
- Aktywność fizyczna dzieci i młodzieży: dlaczego ruch rozwija, ile się ruszać, po co rozgrzewka
- Osoba trenująca a nietrenująca: jak organizm reaguje na wysiłek, przetrenowanie i doping
- Doświadczenie: czy tętno można zobaczyć?
- Karty pracy „Aktywność fizyczna a układ krążenia” – 3 poziomy (PDF)
- Krew – skład, funkcje, grupy krwi – karty pracy, 3 poziomy
- Serce – budowa i praca – karty pracy, 3 poziomy
- Budowa układu krążenia – karty pracy, 3 poziomy
- NaCoBeZU: układ krążenia – co trzeba umieć na sprawdzian
- Wszystkie materiały z działu „Układ krwionośny i odpornościowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Jak przeprowadzić badanie wydolności fizycznej?
W trójkach: jedna osoba wchodzi na ławeczkę lub stołek ok. 50 cm i schodzi w tempie 30 razy na minutę (dziewczyna 4 min, chłopak 5 min), a dwie osoby mierzą ciśnienie krwi, tętno i liczbę oddechów przed ćwiczeniem oraz po 1, 2, 3 minutach… aż tętno wróci do wartości spoczynkowej.
Jak obliczyć wskaźnik sprawności?
S = czas ćwiczenia w sekundach × 100 podzielone przez sumę wartości tętna zmierzonego po 1, 2 i 3 minutach od zakończenia ćwiczenia. Np. 300 s × 100 : (120 + 100 + 90) ≈ 96,8.
Co to jest krzywa odnowy tętna?
Wykres wszystkich pomiarów tętna wykonanych po wysiłku aż do powrotu do wartości spoczynkowej. Im szybciej tętno wraca do wartości sprzed wysiłku, tym lepszą kondycję fizyczną ma badana osoba.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.