„To tylko jeden papieros” – a w jego dymie są arszenik, amoniak, kadm i polon. Według WHO palenie tytoniu jest największym pojedynczym śmiertelnym zagrożeniem dla zdrowia. Na sprawdzianie trzeba umieć nie tylko wymienić skutki palenia, lecz także wyjaśnić, jak dym niszczy płuca krok po kroku i dlaczego szkodzi osobom, które same nie palą. W tej ściądze porządkujemy wszystko, co mówi o paleniu podręcznik do klasy 7.
W skrócie: według WHO rocznie z powodu palenia tytoniu umiera przedwcześnie ponad 7 mln osób (ponad 19 200 dziennie). W papierosach oprócz tytoniu z nikotyną są substancje konserwujące i aromaty, w tym ok. 40 substancji rakotwórczych. Dym tytoniowy jest przyczyną POChP (przewlekłej obturacyjnej choroby płuc): podrażnia błonę śluzową, niszczy rzęski, śluz zalega w oskrzelach, toksyny docierają do pęcherzyków, a stan zapalny je niszczy – prowadzi to do rozedmy płuc i niedotlenienia. Dym to także czynnik ryzyka nowotworów płuc. Palenie szkodzi otoczeniu: ze strumieniem bocznym dymu do powietrza trafia 40–60% trucizn, palacz wchłania 30–40%, 5–15% unosi się. Niedopałki zawierają ponad 7 tys. toksycznych substancji i są najczęściej wyrzucanym odpadem.
Co jest w dymie papierosowym? – tabela
| Substancja z dymu | Gdzie jeszcze jest używana? |
|---|---|
| arszenik | trucizna |
| amoniak | środek do czyszczenia WC |
| metanol | paliwo rakietowe |
| nikotyna | środek owadobójczy |
| kadm | baterie |
| polon-210 | pierwiastek promieniotwórczy |
| tlenek węgla | gaz powstający przy spalaniu |
| benzopiren, piren, naftyloamina, toluidyna, uretan, dibenzoakrydyna, chlorek winylu | substancje rakotwórcze |
POChP i rozedma – jak dym niszczy płuca krok po kroku
- Podrażnienie i śluz. Silnie trujące związki dymu tytoniowego podrażniają błonę śluzową dróg oddechowych, która, broniąc się, wytwarza znaczne ilości śluzu.
- Zniszczone rzęski. Niektóre składniki dymu niszczą rzęski nabłonka dróg oddechowych – tracą one zdolność do samooczyszczania. Śluz gromadzi się w oskrzelach i oskrzelikach, a toksyny i zanieczyszczenia dostają się do pęcherzyków płucnych.
- Utrudniony przepływ i stan zapalny. Przepływ powietrza w drogach oddechowych jest utrudniony. Rozwija się stan zapalny, z którym walczą znaczne ilości krwinek białych. Część z nich ginie, a produkty ich rozpadu uszkadzają pęcherzyki płucne.
- Rozedma płuc. Pęcherzyki, które nie zostają zniszczone, są nadmiernie wypełniane powietrzem – to rozedma. Zmniejszająca się liczba prawidłowo funkcjonujących pęcherzyków powoduje niedotlenienie organizmu, co jest groźne dla życia.
Cały ten ciąg zdarzeń to przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP). Dym tytoniowy i smog mogą też prowadzić do przewlekłego zapalenia oskrzeli.
Nowotwory płuc i profilaktyka
Do czynników zwiększających ryzyko nowotworów płuc podręcznik zalicza dym tytoniowy, zanieczyszczenia powietrza z toksycznymi substancjami (radon, benzopiren), a także rozedmę płuc i POChP. Tylko za niewielką część zachorowań odpowiadają rodzinne obciążenia genetyczne. Podstawowa profilaktyka nowotworów płuc to unikanie czynnego i biernego palenia tytoniu oraz wykonywanie kontrolnych badań zleconych przez lekarza, np. spirometrii, a w uzasadnionych przypadkach badania klatki piersiowej.
Bierne palenie – trzy strumienie dymu
Palenie papierosów szkodzi nie tylko palaczowi, ale wszystkim organizmom w jego otoczeniu. Dym tytoniowy zanieczyszcza powietrze, a wszyscy, którzy je wdychają, stają się biernymi palaczami. Osoba paląca jest jednocześnie czynnym i biernym palaczem. Z palącego się papierosa wydobywają się trzy strumienie: strumień boczny, który palacz wydmuchuje z płuc – zawiera 40–60% trucizn i zatruwa niepalących i palących; strumień główny, wchłaniany przez palacza – 30–40% trucizn; oraz dym unoszący się nad papierosem – 5–15%. Najwięcej trucizn trafia więc do otoczenia, nie do palacza.
Niedopałki – problem dla środowiska
Papierosy niszczą zdrowie, a niedopałki – środowisko. Zawierają one ponad 7 tys. toksycznych produktów chemicznych, które nie są utylizowane i trafiają do otoczenia. Według badań WHO niedopałki to najczęściej wyrzucany odpad. W dodatku istnieje przyzwolenie społeczne na śmiecenie nimi – rzadko kto zwraca uwagę na pet rzucony na chodnik.
Jak zapamiętać?
- 7 mln rocznie, 19 200 dziennie, 40 rakotwórczych – trzy liczby o paleniu.
- POChP = śluz → rzęski → zapalenie → rozedma → niedotlenienie.
- Rozedma = pęcherzyki „rozdęte” powietrzem, których jest coraz mniej.
- Trzy strumienie: boczny 40–60% (do otoczenia), główny 30–40% (do palacza), 5–15% unosi się.
- Niedopałek = 7 tys. trucizn i najczęstszy śmieć na świecie.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Zdrowie układu oddechowego” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Zanieczyszczenia powietrza i smog: biologiczne, pyłowe, przemysłowe – skąd się biorą i jak szkodzą
- Całkowita pojemność płuc: wykres spirometryczny, pojemność oddechowa, zapasowa i zalegająca
- Infekcje wirusowe dróg oddechowych
- Budowa płuc: pęcherzyki płucne, płaty, opłucna
- Miażdżyca, zawał serca, udar – choroby układu krążenia
- Karty pracy „Zdrowie układu oddechowego” – 3 poziomy (PDF)
- Wymiana gazowa i pojemność płuc – karty pracy, 3 poziomy
- NaCoBeZU: układ oddechowy i wydalniczy – co trzeba umieć na sprawdzian
- Wszystkie materiały z działu „Układ oddechowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Co to jest POChP?
Przewlekła obturacyjna choroba płuc, której przyczyną jest dym tytoniowy. Trujące związki dymu podrażniają błonę śluzową (dużo śluzu), niszczą rzęski nabłonka, utrudniają przepływ powietrza i wywołują stan zapalny, który uszkadza pęcherzyki płucne; prowadzi to do rozedmy płuc i niedotlenienia organizmu.
Czym jest bierne palenie?
Wdychaniem dymu tytoniowego przez osoby, które same nie palą. Ze strumieniem bocznym dymu (wydmuchiwanym przez palacza) do otoczenia trafia 40–60% trucizn, podczas gdy palacz wchłania 30–40%, a 5–15% unosi się nad papierosem.
Jak zapobiegać nowotworom płuc?
Podstawą jest unikanie czynnego i biernego palenia tytoniu oraz wykonywanie kontrolnych badań zleconych przez lekarza, np. spirometrii, a w uzasadnionych przypadkach badania klatki piersiowej.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.