Przed sprawdzianem z działu najwięcej punktów ucieka na pojęciach: uczeń wie, „o co chodzi”, ale nie potrafi nazwać. Ten słowniczek zbiera wszystkie ważne pojęcia z działu „Układ pokarmowy” z podsumowania w podręczniku – krótko, w tabelach, temat po temacie. Każdy wiersz to jedno pojęcie, jedna definicja i to, co najczęściej pojawia się w pytaniu.
W skrócie: z pożywieniem dostarczamy składniki pokarmowe (węglowodany, białka, tłuszcze, witaminy, sole mineralne, woda). Układ pokarmowy = przewód pokarmowy + gruczoły; jego funkcja to pobieranie, trawienie, wchłanianie i usuwanie resztek. Trawienie to rozkład związków złożonych na proste z udziałem enzymów, wchłanianie – przejście prostych związków do krwi i limfy. Zdrowe odżywianie = dieta zrównoważona wg piramidy, prawidłowe BMI, higiena żywności i profilaktyka chorób.
Składniki pokarmowe
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| składniki pokarmowe | substancje zawarte w pokarmie, niezbędne do funkcjonowania organizmu: organiczne (węglowodany, tłuszcze, białka, witaminy) i nieorganiczne (woda, sole mineralne) |
| węglowodany (cukry) | główne źródło energii i materiał zapasowy; cukry proste (glukoza, fruktoza), dwucukry (sacharoza, laktoza), wielocukry (skrobia, celuloza, glikogen) |
| błonnik | wielocukier roślinny (m.in. celuloza), nietrawiony przez człowieka; ułatwia przesuwanie resztek w jelicie, daje sytość |
| białka | materiał budulcowy (kolagen, keratyna), transportowy (hemoglobina) i regulacyjny; zwierzęce – pełnowartościowe (wszystkie aminokwasy egzogenne), roślinne – niepełnowartościowe |
| tłuszcze | materiał zapasowy, źródło energii, składnik błon komórkowych; nienasycone (roślinne – olej, oliwa) i nasycone (zwierzęce – masło, smalec) |
| witaminy | związki niezbędne do prawidłowego przebiegu procesów życiowych; rozpuszczalne w wodzie (C, grupa B) i w tłuszczach (A, D, E, K) |
| sole mineralne | składniki komórek i płynów ustrojowych o funkcjach budulcowych i regulacyjnych: makroelementy (> 100 mg dziennie: wapń, magnez) i mikroelementy (< 100 mg: żelazo, miedź) |
| woda | środowisko wszystkich reakcji chemicznych, transport substancji, utrzymanie stałej temperatury ciała |
Budowa układu pokarmowego
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| układ pokarmowy | przewód pokarmowy + gruczoły; pobieranie i trawienie pokarmu, wchłanianie i usuwanie niestrawionych resztek |
| przewód pokarmowy | jama ustna → gardło → przełyk → żołądek → jelito cienkie (z dwunastnicą) → jelito grube → odbyt |
| gruczoły trawienne | ślinianki (ślina z amylazą), wątroba (żółć; magazyn glikogenu i witamin; rozkład toksyn), trzustka (sok trzustkowy z trypsyną, amylazą, lipazą; insulina i glukagon) |
| zęby | uzębienie stałe – 32 zęby (po 16 w szczęce i żuchwie: 4 siekacze, 2 kły, 4 przedtrzonowe, 6 trzonowych); mlecznych jest 20; ząb = korona, szyjka, korzeń; szkliwo, zębina, miazga |
| wzór zębowy | zapis liczby i rodzaju zębów w szczęce i żuchwie |
| próchnica | niszczenie szkliwa i zębiny przez kwasy wytwarzane przez bakterie z resztek cukrów; ból dopiero, gdy ubytek sięgnie miazgi |
| kosmki jelitowe | palczaste wypustki błony śluzowej jelita cienkiego z naczyniami krwionośnymi i limfatycznymi; zwiększają powierzchnię wchłaniania |
Trawienie i wchłanianie
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| trawienie | rozkład złożonych związków chemicznych pokarmu na proste, które mogą być wchłonięte do krwi; mechaniczne (zęby, mięśnie) i chemiczne (enzymy) |
| enzymy trawienne | białka przyspieszające rozkład: amylaza ślinowa (jama ustna, skrobia), pepsyna (żołądek, białka), trypsyna, amylaza trzustkowa, lipaza (dwunastnica), enzymy soku jelitowego (jelito cienkie) |
| żółć | wydzielina wątroby, nie enzym; emulguje tłuszcze (rozbija na kropelki) w dwunastnicy |
| wchłanianie | przenikanie prostych związków przez ścianę jelita cienkiego: cukry proste, aminokwasy, woda, sole, witaminy – do krwi; glicerol i kwasy tłuszczowe – do limfy |
| jelito grube | wchłanianie wody i soli z resztek, bakterie jelitowe, formowanie i wydalanie kału |
Zdrowe odżywianie
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| dieta / dieta zrównoważona | codzienny sposób odżywiania / sposób zapewniający wszystkie składniki we właściwych proporcjach |
| piramida zdrowego żywienia i stylu życia | obraz zasad diety: warzywa i owoce u podstawy, wyżej zboża, nabiał, mięso i ryby, tłuszcze na szczycie; obok ruch, sen, ograniczenie ekranu, woda |
| zapotrzebowanie energetyczne | ilość energii (kcal, kJ) potrzebna dziennie; zależy od płci, wieku, zdrowia, pracy i aktywności (dziewczynka 15 lat ok. 2300 kcal, chłopiec ok. 3000 kcal) |
| indeks masy ciała (BMI) | masa [kg] : wzrost² [m²]; niedowaga < 18,5, norma 18,5–24,9, nadwaga 25–29,9, otyłość ≥ 30 |
| nadwaga / otyłość | masa ciała ponad normę / nagromadzenie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej; ryzyko cukrzycy i chorób serca |
| anoreksja / bulimia | jadłowstręt psychiczny – głodzenie się z przekonania o nadwadze / napady objadania się z prowokowaniem wymiotów; obie wymagają pomocy psychologicznej i lekarskiej |
| żywność przetworzona, dodatki „E” | produkty gotowe z konserwantami, barwnikami, wzmacniaczami smaku (E z numerem), dużo soli, tłuszczu i cukru – jeść rzadko |
Choroby i profilaktyka
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| zatrucia pokarmowe | choroby po zjedzeniu żywności z drobnoustrojami (salmonella, gronkowiec, laseczka jadu kiełbasianego) lub skażonej chemicznie; objawy: wymioty, biegunka, ból brzucha, gorączka |
| WZW A, B, C | wirusowe zapalenia wątroby: A – przez skażony pokarm i wodę (żółtaczka pokarmowa), B i C – przez zakażoną krew; B i C grożą marskością i rakiem wątroby; szczepionka na A i B, brak na C |
| choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy | ubytki błony śluzowej wywołane przez Helicobacter pylori, nasilane stresem, używkami, lekami; bóle głodowe, zgaga; grozi przebiciem |
| zespół jelita drażliwego | zaburzenie pracy jelit związane ze stresem i stylem życia (bóle, biegunki, zaparcia) |
| rak jelita grubego | nowotwór; ryzyko: geny, palenie, dużo mięsa i tłuszczu, mało błonnika, otyłość; objawy: krew w stolcu, zmiana wypróżnień |
| higiena żywienia i żywności | mycie rąk i produktów, parzenie jaj, gotowanie mięsa, terminy przydatności, przechowywanie w lodówce |
| profilaktyka chorób układu pokarmowego | zrównoważona dieta, unikanie stresu i używek, mycie zębów, mycie produktów, sterylne narzędzia w gabinetach, badania kontrolne, szczepienia (WZW A, B) |
| zdrowy styl życia | właściwe odżywianie, codzienna aktywność fizyczna, brak używek, sen |
Jak uczyć się pojęć?
- Zrób fiszki: pojęcie z jednej strony, definicja z drugiej – przejdź tabelę po tabeli.
- Do każdego pojęcia dopisz jedno słowo-hasło: żółć – „płyn do naczyń”, kosmki – „dywan”, BMI – „kg : m²”.
- Łącz pojęcia w łańcuchy: skrobia → amylaza → dwucukry → enzymy jelitowe → glukoza → krew.
- Sprawdź się kartą powtórkową (box niżej) – zadania są ułożone dokładnie według tych tabel.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne od 5 zł
Sprawdź się: karty powtórkowe „Układ pokarmowy” – 3 poziomy
Trzy karty PDF z całego działu (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań przekrojowych ze schematami i kluczem odpowiedzi – próbny sprawdzian.
Przeczytaj też
- Układ pokarmowy – co trzeba umieć na sprawdzian (NaCoBeZU)
- Składniki pokarmowe – karty pracy
- Witaminy i sole mineralne – karty pracy
- Budowa układu pokarmowego – karty pracy
- Trawienie i wchłanianie – karty pracy
- Choroby układu pokarmowego – karty pracy
- Zdrowa dieta – karty pracy
- Karty powtórkowe „Układ pokarmowy” – 3 poziomy (PDF)
- Wszystkie materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”
- Zdrowie układu moczowego – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Układ wydalniczy – budowa i powstawanie moczu – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Powtórka przed sprawdzianem: układ pokarmowy – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
- Zdrowa dieta – karty pracy klasa 7 (biologia) PDF: 3 poziomy
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Co to jest trawienie, a co wchłanianie?
Trawienie to rozkład złożonych związków pokarmu na proste z udziałem enzymów w kolejnych odcinkach przewodu pokarmowego. Wchłanianie to przenikanie tych prostych związków przez ścianę jelita cienkiego (kosmki) do krwi i limfy.
Jakie pojęcia z układu pokarmowego są najczęściej na sprawdzianie?
Składniki pokarmowe i ich funkcje, witaminy i skutki niedoboru, kolejność odcinków przewodu pokarmowego, budowa zęba i wzór zębowy, enzymy z miejscem działania, rola żółci, kosmki, BMI, zasady piramidy oraz choroby: zatrucia, WZW, wrzody, rak jelita grubego.
Czym różni się dieta od diety zrównoważonej?
Dieta to po prostu codzienny sposób odżywiania się – każdy jakąś ma. Dieta zrównoważona to taki sposób odżywiania, który dostarcza wszystkich składników pokarmowych we właściwych proporcjach, zgodnie z piramidą zdrowego żywienia.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.