Każda komórka ciała to mała fabryka: produkuje energię, buduje białka i przy okazji wytwarza odpady. Gdyby zostały w organizmie, zatrułyby go. Dlatego mamy wydalanie i układ wydalniczy. Na sprawdzianie trzeba umieć odróżnić wydalanie od innych sposobów usuwania substancji, wymienić produkty przemiany materii i przypisać je do narządów, które je usuwają. W tej ściądze porządkujemy to w jednej tabeli.
W skrócie: w każdej komórce zachodzą przemiany, w wyniku których powstają zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii: dwutlenek węgla, woda, sole mineralne oraz produkty przemiany białek i kwasów nukleinowych – m.in. związek chemiczny zawierający azot, czyli mocznik. Usuwanie tych produktów z organizmu to wydalanie. Dwutlenek węgla i pewna ilość wody są usuwane przez układ oddechowy (płuca). Pozostałe produkty wydala układ wydalniczy, u człowieka nazywany też układem moczowym, a częściowo także gruczoły potowe w skórze. Głównym narządem układu wydalniczego są nerki, w których krew ulega filtracji – powstaje mocz.
Trzy narządy wydalnicze – tabela
| Narząd | Co wydala? | Jakie substancje zawiera wydalina? |
|---|---|---|
| nerki (układ moczowy) | mocz | mocznik, woda, sole mineralne |
| skóra (gruczoły potowe) | pot | woda, sole mineralne, mocznik |
| płuca (układ oddechowy) | wydychane powietrze | dwutlenek węgla, woda |
Co to jest wydalanie?
Wydalanie to usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii zachodzącej w komórkach. Słowo klucz to „przemiana materii w komórkach”. Odpady, o których mowa, nie pochodzą z jedzenia, które nie zostało strawione – pochodzą z pracy komórek. Należą do nich: dwutlenek węgla, woda, sole mineralne, a także produkty przemiany białek i kwasów nukleinowych, w tym mocznik, oraz inne substancje.
Skąd bierze się mocznik?
Białka i kwasy nukleinowe zawierają azot. Gdy komórki je przetwarzają, powstaje związek chemiczny zawierający azot – mocznik. Jest szkodliwy, więc musi opuścić organizm. Trafia z komórek do krwi, a krew niesie go do nerek, gdzie zostaje usunięty z moczem. Część mocznika wydostaje się też z potem.
Którędy wychodzą odpady?
Dwutlenek węgla i pewna ilość wody opuszczają organizm przez układ oddechowy, głównie przez płuca – wydychane powietrze zawiera dwutlenek węgla i parę wodną. Pozostałe produkty są wydalane przez układ wydalniczy, u człowieka nazywany również układem moczowym, a także częściowo przez gruczoły potowe znajdujące się w skórze – pot to woda, sole mineralne i mocznik.
Głównym narządem układu wydalniczego są nerki. Dociera do nich krew niosąca odebrane z komórek produkty przemiany materii i wodę. W nerkach krew ulega filtracji: usuwany jest z niej nadmiar wody, a także szkodliwe i zbędne produkty przemiany materii rozpuszczone w wodzie. Tworzą one mocz, usuwany na zewnątrz organizmu. Dzięki temu układ wydalniczy ratuje organizm człowieka przed niebezpieczeństwem zatrucia i śmierci.
Jak zapamiętać?
- Wydalanie = odpady z komórek (nie z jelita!).
- Azot → mocznik. Białka i kwasy nukleinowe zawierają azot, więc ich odpadem jest mocznik.
- Trzy drogi: nerki – mocz, skóra – pot, płuca – oddech.
- Woda wychodzi wszystkimi trzema drogami; mocznik i sole – z moczem i potem; dwutlenek węgla – z oddechem.
- Układ wydalniczy = układ moczowy: filtruje krew i ratuje przed zatruciem.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Układ wydalniczy i powstawanie moczu” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Budowa układu moczowego i nerki: moczowody, pęcherz, cewka moczowa, kora, rdzeń i nefron
- Jak powstaje mocz? Filtracja, wchłanianie zwrotne i wydzielanie w nefronie
- Mocz pierwotny a mocz ostateczny: porównanie składu, odczynu i objętości
- Oddychanie tlenowe: substraty i produkty, mitochondrium
- Wymiana gazowa w płucach i tkankach
- Karty pracy „Układ wydalniczy i powstawanie moczu” – 3 poziomy (PDF)
- Zdrowie układu oddechowego – karty pracy, 3 poziomy
- NaCoBeZU: układ oddechowy i wydalniczy – co trzeba umieć na sprawdzian
- NaCoBeZU: układ pokarmowy i moczowy – co trzeba umieć na sprawdzian
- Wszystkie materiały z kategorii „Układ moczowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Co to jest wydalanie?
To usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii zachodzącej w komórkach – dwutlenku węgla, nadmiaru wody, soli mineralnych i mocznika. Wydalaniem zajmują się nerki (mocz), skóra (pot) i płuca (wydychane powietrze).
Co to jest mocznik?
Związek chemiczny zawierający azot, który powstaje w komórkach z przemiany białek i kwasów nukleinowych. Jest szkodliwy, dlatego organizm usuwa go z moczem (nerki) i częściowo z potem (skóra).
Który narząd wydala dwutlenek węgla?
Płuca – dwutlenek węgla i pewna ilość wody są usuwane przez układ oddechowy z wydychanym powietrzem. Nerki wydalają mocznik, wodę i sole mineralne w postaci moczu.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.