Wielu nastolatków nie lubi swojej figury i wskazań wagi. Podręcznik odpowiada na to spokojnie: policz BMI, zobacz, czy naprawdę jest powód do niepokoju, a jeśli tak – zmieniaj dietę z lekarzem i dietetykiem, nigdy głodówką. Ta ściąga porządkuje wszystko, co w temacie „zdrowa dieta” dotyczy masy ciała i zaburzeń odżywiania: od niedożywienia przez otyłość po anoreksję i bulimię.
W skrócie: konsekwencje niewłaściwego odżywiania to niedowaga i niedożywienie, nadwaga i otyłość (nagromadzenie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej; może prowadzić do cukrzycy) oraz anoreksja (jadłowstręt psychiczny – głodzenie się z przekonania o nadwadze) i bulimia (napady objadania się, po których chory prowokuje wymioty lub bierze środki przeczyszczające). Obie wymagają pomocy psychologicznej i lekarskiej. Diety odchudzające tylko po konsultacji ze specjalistą; wegetarianizm – z dobrze ułożonym jadłospisem (witamina B12).
Nadwaga i otyłość
Gdy stale przekraczamy dzienną normę energii, czyli przejadamy się, masa ciała rośnie ponad wartość prawidłową – to nadwaga (BMI 25–29,9), a w skrajnych przypadkach otyłość (BMI 30 i więcej), czyli nagromadzenie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej. Przyczyny: złe nawyki żywieniowe, przejadanie się, żywność przetworzona, brak ruchu, ale też zaburzenia w obszarach mózgu kontrolujących jedzenie. Skutki: organizm nie nadąża z zagospodarowaniem glukozy – pierwszy krok do cukrzycy; większa podatność na choroby serca i nadciśnienie. Otyłość to także problem społeczny – dotyka milionów ludzi w krajach rozwiniętych.
Jak bezpiecznie dbać o masę ciała
- unikać wysokokalorycznej żywności przetworzonej bogatej w tłuszcze i sól (chipsy, fast food) oraz nadmiaru cukru;
- jeść posiłki bogate w warzywa i owoce, regularnie, 5 razy dziennie, niewielkie objętościowo;
- codziennie się ruszać – w dowolnej formie;
- absolutnie nie głodzić się – podstawą zawsze jest piramida zdrowego żywienia;
- jeśli uznajesz, że musisz się odchudzać – konsultacja z lekarzem i dietetykiem.
Wymyślne diety i mocne ograniczanie posiłków w młodości bywają przyczyną stanów zapalnych i wrzodów żołądka, a w starszym wieku – osteoporozy i nadciśnienia. Nastolatek rośnie: potrzebuje energii i wapnia, a nie głodówek.
Niedożywienie i głód
Gdy dzienne racje nie pokrywają zapotrzebowania, organizm zużywa zapasy – powstaje niedowaga (BMI poniżej 18,5). Wygłodzony organizm jest podatny na choroby i przestaje spełniać podstawowe funkcje; u dzieci niedożywienie hamuje wzrost i rozwój. W niektórych regionach świata (np. w części krajów afrykańskich) głód jest codziennością – niedożywione dzieci z przewlekłym niedoborem białka i węglowodanów mają silnie wzdęte brzuchy.
Anoreksja i bulimia – tabela
| Anoreksja (jadłowstręt psychiczny) | Bulimia | |
|---|---|---|
| kto | najczęściej dziewczęta w okresie dojrzewania i młode kobiety (11–25 lat, najczęściej 16–20) | podobnie – osoby, które za wszelką cenę chcą pozostać szczupłe |
| zachowanie | ciągłe przekonanie, że jest się za grubym; głodowe diety, wzmożone ćwiczenia, obsesyjne odchudzanie | napady objadania się, po których chory wywołuje wymioty lub zażywa środki przeczyszczające; okresy ścisłej diety |
| skutki | całkowite wyniszczenie: anemia, zanik mięśni, zaburzenia miesiączkowania, wypadanie włosów, problemy ze skórą i ciśnieniem, uszkodzenie układu nerwowego; zmiany często nieodwracalne, nieleczona kończy się śmiercią | życie zdominowane przez jedzenie i dietę; uszkodzenia układu pokarmowego i zębów, zaburzenia równowagi organizmu |
| leczenie | bez pomocy psychologicznej i psychiatrycznej nie ma szans na wyleczenie | jak wyżej – konieczna pomoc specjalistów |
Wegetarianizm i weganizm
Część ludzi z różnych powodów nie je mięsa (wegetarianizm) albo w ogóle produktów zwierzęcych (weganizm). To możliwe, ale wymaga właściwie ułożonego jadłospisu – najlepiej z dietetykiem, bo pokarm roślinny nie zawiera niektórych składników, np. witaminy B12, a w okresie wzrostu trzeba też zadbać o wapń, żelazo i pełnowartościowe białko (jaja, nabiał, strączkowe).
Jak zapamiętać?
- Za dużo → nadwaga → otyłość → cukrzyca; za mało → niedowaga → wyniszczenie.
- Anoreksja = głodzenie, bulimia = objadanie + wymioty; obie = pomoc psychologa.
- Odchudzanie tylko z lekarzem i dietetykiem; nigdy głodówką.
- Nastolatek rośnie – restrykcyjna dieta dziś = słabe kości jutro.
- Wege – OK, ale z B12 i dietetykiem.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Zdrowa dieta” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Kalorie, zapotrzebowanie energetyczne i BMI – jak liczyć i oceniać
- Piramida zdrowego żywienia i stylu życia – dieta zrównoważona krok po kroku
- 5 posiłków dziennie, woda i zasada trzech U – regularne odżywianie
- Żywność przetworzona, etykiety i dodatki „E” – co naprawdę jemy
- Witaminy i sole mineralne – karty pracy
- Karty pracy „Zdrowa dieta” – 3 poziomy (PDF)
- Choroby układu pokarmowego – karty pracy, 3 poziomy
- Składniki pokarmowe – karty pracy, 3 poziomy
- Układ pokarmowy – co trzeba umieć na sprawdzian (NaCoBeZU)
- Wszystkie materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Czym różni się nadwaga od otyłości?
Nadwaga to masa ciała ponad wartość prawidłową (BMI 25–29,9); otyłość to skrajny przypadek – nagromadzenie nadmiernej ilości tkanki tłuszczowej (BMI 30 i więcej), które może prowadzić m.in. do cukrzycy.
Co to jest anoreksja?
Jadłowstręt psychiczny – choroba, w której chory (najczęściej dziewczęta i młode kobiety) żyje w przekonaniu, że jest za gruby, stosuje głodowe diety i obsesyjnie się odchudza, co prowadzi do wyniszczenia organizmu. Wymaga pomocy psychologicznej i psychiatrycznej.
Czy nastolatek może być wegetarianinem?
Tak, jeśli jadłospis jest właściwie ułożony, najlepiej z dietetykiem – trzeba zadbać o składniki, których brak w pokarmie roślinnym, np. witaminę B12, a w okresie wzrostu także o wapń i białko.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.