Cukry, inaczej węglowodany, to składniki pokarmowe, z których organizm czerpie najwięcej energii. Dzielimy je według budowy na cukry proste, dwucukry i wielocukry. W tej ściądze znajdziesz tabelę z przykładami, wyjaśnienie, czym jest błonnik, i odpowiedź na pytanie, dlaczego kanapka z pełnoziarnistego chleba syci dłużej niż batonik.
W skrócie: cukry proste (glukoza, fruktoza) to pojedyncze pierścienie; dwucukry (sacharoza, laktoza) to dwa pierścienie połączone ze sobą; wielocukry (skrobia, glikogen, celuloza) to długie łańcuchy wielu cząsteczek cukru prostego. Skrobia to zapas roślin, glikogen – zapas zwierząt, a celuloza buduje ściany komórkowe roślin i jest głównym składnikiem błonnika.
Podział cukrów – tabela
| Rodzaj | Budowa | Przykłady | Gdzie występują |
|---|---|---|---|
| cukry proste | pojedynczy pierścień z 3–6 atomów węgla | glukoza, fruktoza | owoce, miód |
| dwucukry | dwie cząsteczki cukru prostego | sacharoza (cukier z cukiernicy), laktoza (cukier mleczny) | trzcina i buraki cukrowe, mleko |
| wielocukry (cukry złożone) | wiele cząsteczek cukru prostego w łańcuchu | skrobia, glikogen, celuloza | ziemniaki, ziarna zbóż, pieczywo, kasze (skrobia); wątroba i mięśnie (glikogen); warzywa (celuloza) |
Dlaczego cukry złożone są lepsze niż proste?
Glukoza to „paliwo” komórek – organizm spala ją w oddychaniu tlenowym i uzyskuje energię. Cukier prosty po zjedzeniu niemal od razu trafia do krwi: poziom cukru gwałtownie rośnie, a potem szybko spada i znów czujemy głód. Wielocukier trzeba najpierw rozłożyć na cukry proste, więc glukoza uwalnia się stopniowo i krew jest w nią zaopatrywana przez długi czas. Dlatego na śniadanie przed sprawdzianem lepsza jest owsianka niż słodki wafelek. Nadmiar cukrów – zwłaszcza prostych – organizm zamienia w tłuszcz i odkłada w tkance tłuszczowej; to jedna z przyczyn tycia.
Błonnik – cukier, którego nie trawimy
Błonnik to mieszanina wielocukrów budujących ściany komórkowe roślin, m.in. celulozy. Człowiek nie ma enzymów, które go rozkładają, więc błonnik nie dostarcza energii. Mimo to jest bardzo ważny: pęcznieje w przewodzie pokarmowym, daje uczucie sytości i ułatwia przesuwanie resztek pokarmowych w jelicie. Dużo błonnika mają warzywa, owoce, kasze i pieczywo razowe. Jego nadmiar też nie jest dobry – może powodować wzdęcia, biegunki i gorsze wchłanianie wapnia.
Jak wykryć skrobię?
Skrobię wykrywa się jodem: płyn Lugola lub jodyna barwi ją na granatowo. Próba kontrolna to kropla płynu na czystej skrobi ziemniaczanej, próba badawcza – kropla na przekrojonym ziemniaku, kromce chleba czy mące. Granatowe zabarwienie oznacza, że w produkcie jest skrobia; białko jaja czy olej nie zmienią koloru.
Jak zapamiętać?
- Jeden pierścień – cukier prosty, dwa – dwucukier, wiele – wielocukier.
- Skrobia – spiżarnia roślin (ziemniak), glikogen – spiżarnia zwierząt (wątroba, mięśnie), celuloza – „cegły” ścian komórkowych.
- Laktoza = cukier z mleka (łac. lac), sacharoza = cukier z cukiernicy.
- Jod + skrobia = granat. Łatwy test na ziemniaku.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Składniki pokarmowe” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań ze schematem do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Tłuszcze: budowa, tłuszcze zwierzęce i roślinne, cholesterol
- Białka: aminokwasy, białka pełnowartościowe i funkcje białek w organizmie
- Woda i pierwiastki biogenne: składniki pokarmowe organiczne i nieorganiczne
- Karty pracy „Składniki pokarmowe” – 3 poziomy (PDF)
- Wszystkie materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Jakie są trzy rodzaje cukrów?
Cukry proste (glukoza, fruktoza), dwucukry (sacharoza, laktoza) i wielocukry, czyli cukry złożone (skrobia, glikogen, celuloza).
Czym różni się skrobia od glikogenu?
Oba to wielocukry zapasowe zbudowane z glukozy, ale skrobię magazynują rośliny (np. w bulwach ziemniaka i ziarnach zbóż), a glikogen – zwierzęta i człowiek (w wątrobie i mięśniach).
Czy błonnik dostarcza energii?
Nie. Człowiek nie trawi błonnika, więc nie ma on wartości odżywczej, ale pęcznieje w jelicie, daje sytość i ułatwia przesuwanie resztek pokarmowych.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.