Białka to przede wszystkim materiał budulcowy – z nich powstają mięśnie, skóra, włosy, a także enzymy i przeciwciała. Zbudowane są z aminokwasów, które łączą się w długie, poskręcane łańcuchy. W tej ściądze wyjaśniamy, czym są aminokwasy egzogenne, dlaczego jajko to białko „pełnowartościowe”, a fasola nie, i jakie zadania pełnią białka w organizmie.
W skrócie: istnieje 20 rodzajów aminokwasów; 8 z nich organizm nie potrafi wytworzyć – to aminokwasy egzogenne, które muszą być w pożywieniu. Białka zawierające wszystkie aminokwasy egzogenne to białka pełnowartościowe (produkty zwierzęce). Od kolejności aminokwasów i kształtu łańcucha zależą właściwości białka, dlatego białka pełnią bardzo różne funkcje.
Białka roślinne i zwierzęce – tabela
| Białka roślinne | Białka zwierzęce | |
|---|---|---|
| wartość | niepełnowartościowe – brakuje w nich niektórych aminokwasów egzogennych | pełnowartościowe – zawierają wszystkie aminokwasy egzogenne |
| źródła | soja, groch, fasola, bób, soczewica, ziemniaki, orzechy, migdały, pistacje | ryby (halibut, makrela, dorsz), jaja, biały ser, jogurt, maślanka, mięso (cielęcina, indyk) |
| wskazówka | łącz różne źródła (strączkowe + zboża + orzechy) | jedz regularnie, zwłaszcza w okresie wzrostu |
Funkcje białek – przykłady
| Białko | Gdzie | Funkcja |
|---|---|---|
| kolagen | skóra właściwa, kości, ścięgna | budulec tkanki łącznej |
| keratyna | włosy, paznokcie, naskórek | budulec, ochrona |
| hemoglobina | krew (erytrocyty) | transport tlenu z płuc do komórek |
| mioglobina | mięśnie | magazynowanie tlenu |
| aktyna i miozyna | włókna mięśniowe | skurcz mięśni – ruch |
| enzymy | np. przewód pokarmowy | przyspieszanie reakcji, np. trawienia |
| immunoglobuliny (przeciwciała) | krew | obrona przed patogenami |
| fibryna, protrombina | krew | krzepnięcie krwi |
| albuminy osocza | krew | utrzymanie ciśnienia osmotycznego, zatrzymywanie wody, transport jonów i hormonów |
Dlaczego białka są tak różne?
Wszystkie białka powstają z tych samych 20 „klocków”, ale ich kolejność w łańcuchu może być dowolna – jak litery w wyrazach. Łańcuch aminokwasów skręca się i zwija w charakterystyczną strukturę przestrzenną, a to ona decyduje, czy białko będzie twardą keratyną, kurczliwą aktyną czy enzymem. Zmiana kolejności aminokwasów zmienia kształt białka, a więc i jego funkcję. Do budowy niektórych aminokwasów organizm potrzebuje też pierwiastków biogennych, m.in. siarki i azotu.
Jak zapamiętać?
- Białko = naszyjnik z koralików: koraliki to aminokwasy, a zwinięty naszyjnik to gotowe białko.
- 20 aminokwasów, 8 egzogennych (exo = z zewnątrz, czyli z jedzenia).
- Pełnowartościowe = zwierzęce (jajko, ryba, ser). Roślinne trzeba łączyć.
- Hemo-globina – hemo jak krew; mio-globina – mio jak mięsień.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Składniki pokarmowe” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań ze schematem do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Cukry
- Tłuszcze: budowa, tłuszcze zwierzęce i roślinne, cholesterol
- Woda i pierwiastki biogenne: składniki pokarmowe organiczne i nieorganiczne
- Karty pracy „Składniki pokarmowe” – 3 poziomy (PDF)
- Wszystkie materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Co to są aminokwasy egzogenne?
To 8 aminokwasów, których organizm człowieka nie potrafi sam wytworzyć; musimy je dostarczać z pożywieniem.
Które produkty zawierają białka pełnowartościowe?
Produkty zwierzęce: ryby, jaja, biały ser, jogurt, maślanka, mięso. Białka roślinne (soja, fasola, groch, orzechy) są niepełnowartościowe, ale łączone ze sobą uzupełniają się.
Jakie funkcje pełnią białka?
Budulcową (kolagen, keratyna, mięśnie), transportową (hemoglobina), regulacyjną i katalityczną (hormony, enzymy), ruchową (aktyna, miozyna) oraz obronną (immunoglobuliny).
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.