Organizm potrzebuje energii i składników budulcowych, a zdobywa je dzięki odżywianiu się: pobieraniu, rozdrabnianiu, trawieniu i wchłanianiu pokarmu oraz usuwaniu niestrawionych resztek. Wszystko to dzieje się w układzie pokarmowym. W tej ściądze przechodzimy przez jego narządy w takiej kolejności, w jakiej mija je zjedzona kanapka.
W skrócie: układ pokarmowy = przewód pokarmowy (jama ustna → gardło → przełyk → żołądek → jelito cienkie z dwunastnicą → jelito grube → odbyt) + gruczoły biorące udział w trawieniu (ślinianki, wątroba, trzustka). Trawienie to rozkładanie złożonych związków z pokarmu na prostsze, które mogą być wchłonięte do krwi i wykorzystane jako źródło energii i materiał budulcowy.
Odcinki przewodu pokarmowego – tabela
| Odcinek | Budowa | Co się tu dzieje |
|---|---|---|
| jama ustna | zęby, język; uchodzą do niej ślinianki | pobieranie i rozdrabnianie pokarmu, nawilżanie śliną – pierwszym sokiem trawiennym |
| gardło | wspólny odcinek układu pokarmowego i oddechowego | połykanie; pokarm kierowany do przełyku, powietrze do krtani |
| przełyk | rura z mięśni gładkich pokryta błoną śluzową | skurcze mięśni przesuwają kęs do żołądka |
| żołądek | worek z mięśni gładkich, pojemność ok. 1,5 l, pofałdowana błona śluzowa z gruczołami | mieszanie pokarmu; sok żołądkowy z kwasem solnym i enzymami; śluz chroni ściany |
| jelito cienkie | ok. 6,5 m długości, 2,5 cm średnicy; początek to dwunastnica; wnętrze pofałdowane w kosmki | główne trawienie (żółć, sok trzustkowy, sok jelitowy) i wchłanianie składników do krwi |
| jelito grube | ok. 1,5 m długości, 6,5 cm średnicy; kończy się odbytem | odciąganie wody i soli mineralnych, formowanie kału, bakterie jelitowe |
Droga kanapki krok po kroku
W jamie ustnej zęby rozdrabniają kęs, a ślina go nawilża i zaczyna trawić skrobię. Język przesuwa kęs do gardła – tu krzyżują się drogi pokarmu i powietrza, dlatego mówienie przy jedzeniu kończy się czasem kaszlem. Przełyk falą skurczów pcha kęs w dół, nawet gdy stoimy na głowie. W żołądku pokarm jest mieszany z kwaśnym sokiem żołądkowym i zamienia się w papkę. Do dwunastnicy, pierwszego odcinka jelita cienkiego, uchodzą przewody wątroby (żółć) i trzustki (sok trzustkowy) – tu trawienie nabiera tempa, a przez kosmki jelitowe gotowe składniki przechodzą do krwi. Jelito grube odzyskuje wodę, a to, co zostało, opuszcza organizm przez odbyt.
Dlaczego jelito cienkie jest takie długie?
Sześć i pół metra zwiniętej rurki, w dodatku pofałdowanej i pokrytej kosmkami, daje ogromną powierzchnię. Im większa powierzchnia, tym więcej miejsca na enzymy i tym więcej składników zdąży się wchłonąć. Jelito grube ma inne zadanie – odciągnąć wodę i uformować kał – więc może być krótkie, ale za to szerokie. To dobry przykład zasady „budowa odpowiada funkcji”, o którą często pyta się na sprawdzianie.
Jak zapamiętać?
- Kolejność: Jama ustna, Gardło, Przełyk, Żołądek, jelito Cienkie, jelito Grube – „Jaś Gra Pięknie, Żona Czyta Gazetę”.
- Żołądek = 1,5 l; jelito cienkie = 6,5 m (długie i cienkie); jelito grube = 1,5 m (krótkie i grube).
- Dwunastnica = początek jelita cienkiego, tam wpada żółć i sok trzustkowy.
- Gardło jest wspólne dla jedzenia i oddychania – stąd „nie tą dziurką”.
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Budowa układu pokarmowego” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Gruczoły trawienne: ślinianki, wątroba i trzustka – co wydzielają i za co odpowiadają
- Zęby: rodzaje, budowa zęba i wzór zębowy człowieka
- Próchnica, choroba dziąseł i higiena jamy ustnej – jak dbać o zęby
- Karty pracy „Budowa układu pokarmowego” – 3 poziomy (PDF)
- Składniki pokarmowe – karty pracy, 3 poziomy
- Witaminy i sole mineralne – karty pracy, 3 poziomy
- Wszystkie materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Z czego składa się układ pokarmowy?
Z przewodu pokarmowego (jama ustna, gardło, przełyk, żołądek, jelito cienkie, jelito grube, odbyt) oraz gruczołów biorących udział w trawieniu: ślinianek, wątroby i trzustki.
Co to jest trawienie?
Rozkładanie złożonych związków chemicznych zawartych w pokarmie na prostsze, które są wchłaniane do krwi i wykorzystywane jako źródło energii i materiał budulcowy.
Ile ma jelito cienkie, a ile jelito grube?
Jelito cienkie ma ok. 6,5 m długości i 2,5 cm średnicy, jelito grube ok. 1,5 m długości i 6,5 cm średnicy.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.