Przewód pokarmowy nie poradziłby sobie sam. Trawienie wspierają gruczoły, które leżą poza nim, ale wysyłają do niego swoje wydzieliny: ślinianki do jamy ustnej, a wątroba i trzustka do dwunastnicy. W tej ściądze porównujemy je w tabeli i wyjaśniamy, dlaczego wątroba to „fabryka chemiczna” organizmu.
W skrócie: ślinianki (przyuszne, podżuchwowe, podjęzykowe) wydzielają ślinę – pierwszy sok trawienny. Wątroba wydziela żółć, która rozbija krople tłuszczu na mniejsze; żółć zbiera się w pęcherzyku żółciowym. Trzustka produkuje sok trzustkowy z enzymami oraz hormony regulujące poziom cukru we krwi. Wątroba dodatkowo magazynuje glikogen i witaminy, przetwarza aminokwasy i rozkłada szkodliwe substancje.
Trzy gruczoły – tabela
| Gruczoł | Co wydziela | Gdzie uchodzi | Rola w trawieniu | Dodatkowe funkcje |
|---|---|---|---|---|
| ślinianki (3 pary) | ślinę | do jamy ustnej | nawilża kęs, zawiera enzym rozkładający skrobię | ułatwia mówienie i połykanie, chroni zęby |
| wątroba | żółć | do dwunastnicy (przez pęcherzyk żółciowy) | rozbija krople tłuszczu na mniejsze, co ułatwia ich trawienie | magazynuje glukozę jako glikogen i witaminy; przemiany aminokwasów; wychwytuje i rozkłada szkodliwe substancje z krwi |
| trzustka | sok trzustkowy | do dwunastnicy | enzymy trawiące białka, cukry i tłuszcze | wydziela hormony regulujące poziom cukru we krwi |
Wątroba – fabryka i magazyn
Wątroba to największy gruczoł ciała. Oprócz żółci robi rzeczy, których nie widać w przewodzie pokarmowym: po posiłku odkłada nadmiar glukozy w postaci glikogenu, a między posiłkami uwalnia ją z powrotem, dzięki czemu poziom cukru we krwi jest stały. Przechowuje witaminy, przekształca aminokwasy i – jak filtr – wyłapuje z krwi szkodliwe substancje, np. alkohol czy leki, i je rozkłada. Dlatego uszkodzenie wątroby odbija się na całym organizmie.
Dlaczego żółć jest żółta i co to ma do żółtaczki?
Żółć zawdzięcza zielono-żółtą barwę barwnikom, które powstają z rozkładu hemoglobiny ze zużytych czerwonych krwinek. Gdy odpływ żółci jest zahamowany, np. przez kamień w pęcherzyku żółciowym, barwniki gromadzą się we krwi i zabarwiają skórę oraz białka oczu na żółto – to żółtaczka. Taki objaw to zawsze powód do wizyty u lekarza.
Jak zapamiętać?
- Trzy gruczoły, trzy wydzieliny: ślinianki – ślina, wątroba – żółć, trzustka – sok trzustkowy.
- Żółć nie trawi – ona rozbija tłuszcz na kropelki (jak płyn do naczyń). Trawią enzymy z trzustki.
- Wątroba i trzustka wpadają w jedno miejsce: dwunastnica.
- Trzustka = dwa zawody: sok trawienny (do jelita) i hormony (do krwi).
📥 Do pobrania – pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne od 5 zł
Sprawdź się: karty pracy „Budowa układu pokarmowego” – 3 poziomy
Trzy karty PDF dla klasy 7 (łatwa, średnia, zaawansowana), po 30 zadań z kolorowymi schematami do podpisania i kluczem odpowiedzi.
Przeczytaj też
- Narządy układu pokarmowego: przewód pokarmowy od jamy ustnej do odbytu
- Zęby: rodzaje, budowa zęba i wzór zębowy człowieka
- Próchnica, choroba dziąseł i higiena jamy ustnej – jak dbać o zęby
- Karty pracy „Budowa układu pokarmowego” – 3 poziomy (PDF)
- Składniki pokarmowe – karty pracy, 3 poziomy
- Witaminy i sole mineralne – karty pracy, 3 poziomy
- Wszystkie materiały z działu „Układ pokarmowy i moczowy”
Pierwszy PDF gratis po założeniu konta, kolejne w pakietach od 5 zł. Zobacz pakiety →
Najczęstsze pytania
Które gruczoły biorą udział w trawieniu?
Ślinianki (wydzielają ślinę do jamy ustnej), wątroba (wydziela żółć) i trzustka (wydziela sok trzustkowy); wydzieliny wątroby i trzustki uchodzą do dwunastnicy.
Jaką rolę pełni żółć?
Rozbija krople tłuszczu na mniejsze, dzięki czemu enzymy mogą go łatwiej strawić. Jest wytwarzana w wątrobie i magazynowana w pęcherzyku żółciowym.
Co magazynuje wątroba?
Glukozę w postaci glikogenu oraz witaminy; dodatkowo przetwarza aminokwasy i rozkłada szkodliwe substancje wychwycone z krwi.
Kto przygotował ten materiał? Magdalena i Mateusz Kwiecień – twórcy Kwiecień Academy. Na Zadanie na dziś pierwszy PDF na konto jest gratis, kolejne pobierzesz w pakietach od 5 zł. Strona jest w budowie, nowe ćwiczenia dodajemy na bieżąco.